Августина Евсеева: “Бүлүү хомуһа – олоҕум аргыһа”

Ытык Бүлүү аҕам саастаах дьоно-сэргэтэ үгүстэрэ “кулууп Гутята” диэн таптаан ааттыыр, оттон билигин Платоновна диэн дьоһуннук ааттанар Августина Платоновна Евсеева “Алгыс” сынньалаҥ киинигэр уус-уран салайааччынан 45-с сылын айымньылаахтык үлэлии сылдьарын олохтоохтор куруутун чорботон бэлиэтээччилэр.
Сааскы саамай бастакы кэрэ бырааһынньыгынан уонна 390 сыллаах үбүлүөйүн көрсөр тапталлаах куораппыт төрүт олохтооҕун быһыытынан бүгүн Августина Евсеева биһиги хаһыаппыт ыалдьыта. Биллэн турар, кини үлэтин туһунан сэһэргиирэ элбэх буолуохтаах, ол эрээри бу сырыыга дьиэ кэргэн үгэстэриттэн кыратык сэгэтэн көрүөххэйиҥ. Итиннэ сыһыаран Августина Платоновна санаатын маннык үллэстэр:
— Бастатан туран, Аан дойду дьахталларын күнүн сырдык бырааһынньыгынан кэрэ аҥардары истиҥник эҕэрдэлиибин уонна олохпутугар, үлэбитигэр үтүөнү эрэ баҕарабын.
Онтон мин күн бүгүҥҥэ диэри култуура эйгэтигэр үлэм бастакы олуга дьиэ кэргэммиттэн, күн күбэй ийэм Унарова Мария Михайловна уонна хаан-уруу аймах-билэ дьонум Ефим Алексеевич, Анна Алексеевна Михеевтэр холобурдарыттан саҕаламмыта дии саныыбын. Ол курдук ытыска эрэ сылдьар хомус абылаҥар ийэбиттэн уһуйуллубутум. Оҕо эрдэхпиттэн ийэм барахсан хомуһун илиитигэр ылла да сыыйа тардан оонньоон барарын олус ымсыыра көрөр этим. Онон баҕа санаа ымыыта оҥостон, бэйэм анал хомустанан, сыыйа-баайа оонньуурга үөрэнэн, хомуска тардыстан барбытым. Салгыы аны кулууп үлэһитэ буоламмын оҕолору хомуска үөрэтэн, ансаамбыл тэринэн элбэх куонкурустарга, көрүүлэргэ ситиһиилээхтик кыттар этибит, билигин да биирдиилээн үөрэтэр оҕолорум араас номинацияларга тиксэннэр үөрүүбүтүн үксэтэллэр, өссө үрдүккэ кынаттыыллар.
Ити хомуһум барахсан аны омук сирдэригэр тахсар суолбутун арыйбыта. Ол курдук хомустуур оҕолорбутун кытта Грециянан, Европанан сылдьыбыппыт барыбытыгар хаһан да умнуллубат үтүө өйдөбүл буолар. Оҕолорбут омук сирдэригэр сылдьан үөрбүттэрин- көппүттэрин, барытын кэрэхсии, интэриэһиргии көрбүттэрин-астыммыттарын билигин да умнубаппын.
Хомус миэхэ олоҕум аргыһа диэтэхпинэ наһаа омуннааһын буолуо суоҕа дии саныыбын. Ити быычыккаа хомуһум элбэх үтүөкэн дьону кытта
алтыһарбытыгар эмиэ олук уурбута. Ол курдук биир дойдулаахтарбыт Иван Алексеев – Хомус Уйбаан, виртуоз- хомусчут Альбина Дегтярева, Аан дойдутааҕы Хомус музейын дириэктэрэ Николай Спиридонович Шишигин Бүлүү хомуһа Аан дойдуга тиийэ киэҥник сураҕырарыгар улахан үтүөлээхтэр. Кинилэр кыһамньыларынан саха хомуһа өссө үрдүк чыпчаалга таҕыста, өссө үүнэн-сайдан иһэр, хомуска оонньуон баҕалаах дьон ахсаана элбиир, омук дойдуларын болҕомтотун, улахан сэҥээриитин ылар.

Итинтэн сиэттэрэн Норвегияҕа хомус Аан дойдутааҕы IV конгреһыгар баран кыттар чиэскэ тиксибитим. Салгыы Диего Панарелло “Чарующие звуки хомуса” диэн документальнай киинэтигэр Италияҕа тиийэн уһуллубуппунан киэн туттабын.
Быйыл Россияҕа дьиэ кэргэн, Саха сиригэр оҕо саас сылларынан сибээстээн бэйэм тус санаабын этиэхпин баҕарабын. Ол курдук хомус дьиэ кэргэ- ни чугастык ситимниир, хомус дьүрүһүйэр тыаһа киһини уоскутар уратылаах уонна хомус тыаһа эмтиир диэн мээнэҕэ эппэттэрэ буолуо. Билигин үгүс оскуолаларга бүтүн кылааһынан хомустуурга үөрэнэллэр уонна оҕолор хомуска оонньууллар даҕаны. “Бүлүү – хомус биһигэ” диэн саамай сөпкө этэллэр. Биһиэхэ ааттаах-суоллаах хомус уустара элбэхтэр. Онон оҕолорбутун хомуска өссө үөрэтэн-такайан иһиэҕиҥ. Оттон хомусчут оҕолорум “Үрүйэчээн” ансаамбыллара өссө сайдан-кэҥээн иһэригэр, хомус тыаһа хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ иһиллэ турарыгар баҕарабын.
Мин төрөппүттэрим, чуолаан ийэм Мария Михайловна 1952 с. Бүлүү куоратын Каландарашвили уулуссатыгар олорбут дьиэлэрин таһыгар хатыҥ мастары олордууну саҕалаабыттара. Ол кэнниттэн бу уулусса ыаллара бары мас олордон, сайын аайы биһиги уулуссабыт чээлэй күөҕүнэн симэнэрин, киэркэйэрин оҕо эрдэхпиттэн үчүгэйдик өйдөөн хаалбыппын. Итиэннэ бэйэм эмиэ уһаайбабар мас олордон, сибэкки үүннэрэн, били оҕо эрдэҕинээҕи баҕа санаабын толорор, дьиэ кэргэним үгэһин салгыыр курдук сананабын. Итинник төрөөбүт куоратым сайын аайы сибэккинэн, күөҕүнэн симэнэриттэн олус астынабын уонна үөрэбин. Быйыл куораппыт 390 сыллаах
үбүлүөйүгэр өссө киэркэйиэҕэ, өссө тупсуоҕа.
Аны оччотооҕу кэм оҕолоро араас значоктары, открыткалары, почтовай кэмбиэрдэр ойууларын, хампыат сууларын үчүгэй баҕайытык мунньар этилэр. Биһиги дьиэ кэргэҥҥэ оннук үгэс эмиэ баара. Ону олоҕум устата хобби курдук илдьэ сылдьабын, араас тиэмэлэринэн мунньубут значоктарым баай коллекция буолла. Сиэннэрбэр да көрдөрөрбөр, бэйэм да көрөрбөр, санаабар, наһаа астык уонна туһалаах даҕаны. Олохпут сайдыытын кэрдиис кэмнэрин, историятын сиһилии көрүөххэ, билиэххэ сөп. Онон дьиэ кэргэн үгэстэрэ диэн олох суруллубатах быраабылата, сирдиир, ыйар- кэрдэр сүбэһитэ диэн бэйэм судургутук өйдүүрбүнэн этиэхпин сөп.
Дойдубут Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин Федеральнай Мунньахха анал Туһаайыытыгар дьиэ кэргэн сыаннастарыгар улахан болҕомтотун уурбутун, салгыы “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыагы олоххо киллэриигэ элбэх дьаһаллар ылыллыахтарын туһунан этиитэ хас биирдии дьиэ кэргэн сарсыҥҥыга эрэлин күүһүрдэр. Онон дьиэ кэргэттэр олохторо, үлэлэрэ-хамнастара, сайдыылара өссө кэҥээн, тупсан иһэригэр бигэтик эрэнэбин.

Муза Федорова.