Үтүө ыччаты үөскэппит Ийэ сир

Ийэм Мария Афанасьевна Николаева аймахпыт Герой Н.С. Степанов туһунан ахтыытыттан билиһиннэрэбин.

Сөкөөр оҕонньор уолун Аппанааһы ыал буолбутугар  туспа олохтообут. Аппанаас дьиэтин — саха балаҕанын адьас күөл үрдүгэр туппут. Аппанаастаах Маабыра ыал буолаат  оҕолонон барбыттар. Хотонноругар хороҕор муостаахтара, сыһыыларыгар сыспай сиэллээхтэрэ да үөскүүр, үксүүр чинчилээҕэ.

Саҥа былаас бастакы сылларыгар Халдьаайыга Аппанаастаах кэтэх өттүлэригэр Хаарылык Саабалаах – Степановтар, Герой Николай Саввич төрөппүттэрэ ампаар дьиэ туттан олорбуттара. Саабалаах Өкүлүүнэ сотору буолаат Герой буолар дьылҕалаах уол оҕону төрөппүттэрэ, Ньукулай диэн ааттаабыттар .

Саабалаах Ньукулайы оҕолоноллорун саҕана Аппанаастаах Сэмэн диэн үһүс уолларын күн сирин көрдөрөллөр. Кинилэр бастакы уоллара Лухаа, онтон Ньукулай диэн. Ол кэнниттэн Татыана, Ыстапаан, Бүөтүр, Маарыйа, Баһылай төрүүллэр. Аппанаастаах Сааба оҕолоро эйэ-дэмнээхтик оонньоон, көрүлээн Халдьаайыга улааппыттара. Ньукулайы кыра эрдэҕинэ Сыыкка диэн ааттыыр эбиттэр. Сыыкка сытыы, сымса, кытыгырас уол эбит. Хайыһарга, хаҥкыга барыларын кыайара үһү.

Ийэбит Мария Афанасьевна Николаева биһиги оскуолаҕа үөрэнэр сылбытыгар кэпсиирин өйдүүбүн. Кини төрөппүттэрин аҕыс бииргэ төрөөбүттэрин туһунан элбэхтик ахтара, ол кэмҥэ биһиги Кэбээйи Сангаарыгар олорор этибит. Дьоно Хампаҕа Халдьаайы диэн кэрэ айылҕалаах алаастарыгар 8 оҕону иитэн, улаатыннаран ньир- бааччы, олус эйэлээхтик олорбуттар. Онтон Аҕа дойду сэриитэ буолан Сэмэн диэн уолларын сэриигэ атаарбыттар. Кини 1944 сыллаахха сураҕа суох сүппүт.

Ийэлэрэ Маабыра уолун тыыннаах эргиллэн кэлиэ диэн тыыннааҕын тухары олус күүппүт. Ийэ барахсан хайдах күүппүтүн, эрэйдэммитин санаан, мин Н.Г. Чернышевскай аатынан педучилищаҕа үлэлиир сылларбар ырыа мелодиятын таһаарбытым. Тылын педучилище бэтэрээн учуутала Мария Ивановна Захарова суруйбута. Бу ырыаны СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, таланнаах музыкант, хормейстер Ольга Николаевна Корякина салайар ансаамбыла  Кыайыы күнүгэр аналлаах өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкуруска толорон, икки төгүл лауреат урдук аатын ылар чиэскэ тиксибитэ.

Сир ийэ дьол иһин өлбүттэр үйэттэн үйэҕэ тыыннаахтар. Көлүөнэ кинилэри умнубат, ааттарын күн ийэ ыччата кэриэстиир. Сир ийэ үтүө ыччаты үөскэттэҕинэ үйэлэргэ аатын ааттатар, үөрэр-көтөр диэн мээнэҕэ эппэттэр. Биһиги аҕабыт Афанасьев Афанасий Федотович (Аполлон): Степановтар мин хаан-уруу аймахтарым буолаллар,- диэн кэпсээччи. Кинилэр эһэлэрэ Савва Васильевич (Хаарылык) эһэбит Сөдүөт тустарынан элбэхтик кэпсэтэллэрин өйдүүбүн.

Аҕабыт 1947 сыллаахха Иркутскайга юридическай институтка үөрэнэр сылларыгар Николай Саввич Москваттан үөрэҕиттэн бүтэн иһэн, быраатын Аполлону көрсүбүт уонна хаартыскатын бэлэхтээбит. Бу хаартыскаҕа Саввич эдэр, наһаа кыраһыабай уол, түөһүн толору уордьан, мэтээл кэтэн олорор этэ. Биһиги дьиэ кэргэн ити хаартысканы, оруобуна аҕабыт олорорун курдук көрөр этибит. Оннук дьүһүннэрэ майгыннаһар эбиттэр диэн сөхпүппүт.

Марыына Егоровна уонна Ньукулай Саввич 4 оҕону күн сирин көрдөрөн, сахалыы сиэри-туому тутуһар ыраас өйдөөх-санаалаах, дьоһун-мааны дьону иитэн таһаарбыттар, киһи -хара оҥорбуттар. Кинилэр бары дьон ортотугар үлэлии сылдьалларыттан киһи эрэ үөрэр.

Мин Дьокуускайдааҕы музыкальнай училищеҕа үөрэнэ киирбит сылбар дьонум ийэм дойдутугар Орто Бүлүүгэ көһөн кэлбиттэрэ. Бүлүү ыраас салгына биһигини сылаастык көрсүбүтэ. Биһиги Сиэргиттэр диэн халыҥ аймахтарбытын кытта билсибиппит уонна аҕабыт аймахтарын Николай Саввичтааҕы, кинилэр оҕолорун, сиэннэрин кытта билсибиппититтэн наһаа үөрбүтүм.

Николай Саввич биһиги Клавдий Васильевич Маныкинныын ыал буолан дьиэ тутта сырыттахпытына кэлэн алҕаабыта. Бу кэмҥэ Николай Саввич улаханнык ыалдьа да сырытта, дьиэ үрдүгэр тиийэ тахсан көрөн, субэ-ама биэрбитэ. Оҕолоро Юрий, Акулина билсэллэр. Сиэннэрэ Маша биһиги оскуолаҕа хореография кылааһыгар үөрэнэр сылларыгар фортепиано уруогар миэхэ үөрэммитэ, бастыҥ үөрэнээччилэрбиттэн биирдэстэрэ буолбута. Итиэннэ сиэннэрэ Сардааналыын эмиэ билсэбит.

Дьыл-хонук аастаҕын аайы Ийэ сир күндүтэ күнтэн- күн күүһүрэр эбит. 1943 сыллаахха эр санаалаах саха чулуу уола Ньукулай саа — саадах тутан, Ийэ сирин көмүскүү, сидьиҥ өстөөҕү утары сэриигэ барбыта. Ытык иэһин толорон, Кыайыыны уһансан, дойдутугар, дьонугар — сэргэтигэр улахан үөрүүнү аҕалбыта. Сэрии сыллара оспот — сүппэт суолу хаалларбыттара. Ньукулай инники күөҥҥэ Сахатын сирэ, дойдута чэлгийэ сайдарыгар күүскэ үлэлээбитэ. Советскай Союз Геройа Николай Саввич биһиги чугас аймахпыт буоларынан Афанасий, Василий, Елизавета Маныкиннар киэн туттабыт.

Биьиги кыра эрдэхпититтэн саамай чугас киһибит Баһылай Афанасьевич Николаев буолара. Бу Аппанаастаах кыра уоллара. Кини эмиэ кэрэ айылҕалаах Халдьаайыга улааппыта. Кини наһаа сэмэй майгылаах, баай тыллаах-өстөөх киһи этэ. Биьиги кини осторуйатыгар бигэнэн, дьоллоох оҕо сааспыт ааспыта. Улааппыппыт да кэннэ кини сүбэтэ-амата куруук дурда -хахха курдук буолара. Саха Саарына, киһи кэрэмэһэ Василий Афанасьевич Н. Г. Чернышевскай аатынан Бүлүүтээҕи педучилище кэнниттэн СГУ саха салаатын бутэрэн баран, Таатта Кыйытыгар саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кини элбэх кинигэ автора этэ. Олоҕун аргыһа Валентина Романовна Өртүүкэптэр кыыстара, эмиэ саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Иккиэн тыл үөрэхтээх, үрдүк культуралаах дьон үс көмүс оҕолору төрөтөн, үрдүк үөрэхтээн, интеллигент дьону иитэн таһаарбыттара. Таайбыт Баһылай олус бэһиэлэй, дьээбэлээх буолара. Кыра эрдэхпитинэ биһиэхэ барыбытыгар аат биэрэн баран улахан баҕайытык күлэрэ. Мигин «Чөмчүүк» диэн ааттаабыта. Итинник көрдөөх түгэннэр элбэх этилэр. Биһиги балтыларбынаан Зинаидалыын, Александралыын күндү таайбытын Василий Афанасьевиһы наһаа суохтуубут.

Сир Ийэ үтүө ыччаты үөскэттэҕинэ, үйэлэргэ аатын ааттатар, үөрэр-көтөр диэн мээнэҕэ эппэттэр. Оннук этэ Халдьаайы барахсан Ийэ дойдуга итии тапталы иитиэхтээбит ыччаттара: Н. С. Степанов,  С. А. Николаев, В. А. Николаев, Н. А. Николаев, М. А. Николаева,Т. А. Николаева, Л. А. Николаев, С . А. Николаев, П. А. Николаев.

Елизавета Маныкина, Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын туйгуна.

 

Читайте дальше