Кыайыылаах үлэлээх Василий Кырбасов

Биһиги тапталлаах эһэбит, Кыргыдай нэһилиэгин, Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо Василий Васильевич  Кырбасов колхуос, сопкуох кыайыылаах-хотуулаах хоһуун үлэһитэ этэ.

Быйыл биһиги дьиэ кэргэҥҥэ, улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ ураты бэлиэ сыл. Биһиги күндү эһэбит Василий Васильевич Кырбасов төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтиибит. Бу үбүлүөйдээх сылга кини олорон ааспыт сырдык олоҕун, үлэтин-хамнаһын, кэнчээри ыччакка хаалларбыт кэриэһин өссө төгүл сырдатарга сананныбыт.

Киһи олоҕо – кини хаалларбыт суола-ииһэ. Сорох киһи суола тааска, сорох киһи суола кинигэҕэ суруллар, оттон мин эһэм, Кырбасов Василий Васильевич, суола киэҥ нэлэмэн ходуһаҕа, төрөөбүт дойдутун буоругар мэҥэ сурук буолан хаалбыта. Мин кинини өйдүүрбүнэн, эһэм хаһан да бириэмэни мүччү туппат, үлэттэн чаҕыйбат, дьоһуннаах көрүҥнээх, мындыр өйдөөх, сытыы харахтаах киһи этэ. Оҕо эрдэхпитинэ, биһигини, сиэннэрин батыһыннара сылдьан үлэ диэн тугун, кини хайдах ытыктаныахтааҕын тылынан буолбакка, бэйэтин холобурунан көрдөрөн үөрэтэрэ, сүрдээх ирдэбиллээх этэ. «Олоҕу ыраас, үтүө суобаһынан, чиэһинэй сыһыанынан оҥорустахха ордук үчүгэй буолар», – диэн этэрэ билигин да кулгаахпар иһиллэр.

Эһэбит оҕо сааһа

Эһэбит, Василий Васильевич, 1926 сыл от ыйын 15 күнүгэр Бүлүү улууһун Балаҕаччы нэһилигэр Анастасия уонна Николай Кириллиннэр дьиэ кэргэннэригэр күн сирин көрбүтэ. Олох кыра эрдэҕинэ, үс саастааҕар, ийэтэ кэргэниттэн арахсан, Кыргыдайга көһөн, «Нэлчэкэ» диэн кэрэ айылҕалаах сиргэ олорор Василий Иннокентьевич Кырбасовтыын дьылҕатын холбообута.  Ол кэмтэн ыла эһэбит бу киһини «аҕа» диэн ааттаан, кини амарах сыһыаныгар, дьиҥнээх аҕалыы тапталга уйдаран, үтүө майгылаах, үлэһит үтүөтэ буола улааппыта.

Сотору буолаат Кырбасовтар Кадетта диэн кырачаан кыыһы ииттэ ылбыттара. Онон эһэбит балтыланан, оонньуур доҕордонон, оҕо сааһа өссө тупсан, үөрүүнэн-көтүүнэн туолбута. Ол эрээри, олох очурдаах-моһоллоох. Кырачаан Кадетта ыараханнык ыалдьан, олохтон эрдэ туораабыта. Бу эһэбит оҕо сүрэҕэр бастакы дириҥ хомолто, улахан сүтүк буолан, кини майгытын-сигилитин уһаарбыта, олоххо өссө дьулуурдаах буоларыгар күүс-уох биэрбитэ.

Колхуос үлэтигэр бэриниилээхтик

Оскуола боруогун атыллаан, билии-көрүү аартыгар үктэнэн, түөрт кылааһы бүтэрэр сылыгар, дойду үрдүнэн хара былыт саба бүрүйбүтэ. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланан, аҕата дойдутугар туһалыы, Сангаарга шахтаҕа үлэҕэ барбыта. Дьиэҕэ-уокка соҕотох эр киһи, эдэркээн Вася хаалбыта. Олох кыһалҕата, дойду иннигэр эппиэтинэс оҕону эрдэ улаатыннарар. Онон үөрэҕин быраҕарга күһэллибитэ, ол оннугар колхуос үлэтин ыарахан тыыныгар эриллэн, үлэнэн уһаарыллан барбыта.

Эдэркээн Василий 15-16 саастааҕар даҕаны үлэҕэ эппиэтинэстээх сыһыанын, бэриниитин бэлиэтии көрбүттэрэ. Олорор алааһыттан биэс-алта биэрэстэ ыраах сылдьар атыыр үөрдэрин хайдах туруктаахтарын сатыы киһи тиийэн көрөн кэлэрэ киһи эрэ барыта кыайбат дьыалата. Кини ити курдук үлэҕэ бэриниилээҕин иһин биир сайын хонуу үлэтин биригэдьииринэн анаабыттара. Бу – эдэр уолга улахан эрэл, улуу итэҕэл этэ. Дьэ, ити кэмтэн ыла кини олоҕун сүнньэ – тыа хаһаайыстыбата буолбута. 15 сыл устата фермаҕа, сылгыга биригэдьиирдээн, сэбиэдиссэйинэн үлэлээн, ханнык баҕарар эппиэтинэстээх дуоһунаска бэйэтин кыанар, дьону салайар сатабыллаах үлэһит быһыытынан көрдөрбүтэ.

1963 сыл – эһэбит олоҕор саҥа кэрдиис кэм

Анал курска үөрэнэн, тракторист кэскиллээх идэтин баһылаабыта. Бу кэмтэн ыла кини техника күүһүн айылҕа күүһүн кытта дьүөрэлээн, норуотун олоҕун тупсарарга, сүөһүттэн элбэх бородууксуйаны ыларга бары билитин-көрүүтүн, сатабылын уурбута.

Кыргыдай ходуһаларын тупсарыыга, оту дэлэтиигэ эһэм Василий Васильевич ураты дьулуурунан ылсан үлэлээбитэ. Ол үлэтин чыпчаалынан, кини аатын үйэлэргэ хаалларбыт кыайыытынан – уйаара-кэйээрэ биллибэт «Аҥаарыйар» диэн сиргэ 371 гектардаах киэҥ ходуһаны оҥорон таһаарбыта буолар. Бу сиргэ толору механизациялаах звенону тэрийэн, от муҥутаан үүммүт сылыгар 900-түү тонна оту бэлэмнээн, оччотооҕу «Мастаах» сопхуос бүтүн отделениета оттуур отун үс гыммыт бииригэр тэҥнэһэр үлэни толорбуттара. Бу хайдахтаах курдук улуу кыайыы, киэн туттуу буолуой?

Сатабыллаах салайааччы, саҥаны айааччы

Василий Васильевич салайбыт звенота 11 сыл устата үрдүк көрдөрүүнү ситиһэн үлэлээбитэ. 1979 сыллаахха биирдии киһиэхэ 255-тии тонна оту охсон, Саха сирин үрдүнэн аатырбыттара. Кини сатабыла, саҥаны киллэрэр дьоҕура өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ. Ол курдук, оту кээмэйдииргэ анаан оҥорбут «Кырбасов сыарҕата» диэн тэрилэ киэҥник тарҕаммыта. Бу көннөрү үлэһит киһи буолбакка, сатабыллаах салайааччы, саҥаны айааччы, рационализатор быһыытынан кини уратытын көрдөрөр.

Ол эрээри, мин санаабар, эһэм үлэтин сүрүн баайа – кини үлэҕэ үөрэппит ыччаттара. 1971 сылтан Мастаах эҥэргэ ыччат-комсомольскай звенотун тэрийсэн, эдэр уолаттары үлэҕэ уһуйбута. Кини бэйэтин холобурунан үлэ киһини хайдах киэргэтэрин, олоххо тирэх буоларын көрдөрбүтэ.

Норуоту үлэҕэ көҕүлээһин, дьону сомоҕолооһун – бу сатабыллаах салайааччыттан эрэ тутулуктааҕын Василий Васильевич эдэр сааһыттан, биригэдьииринэн, сельсовет депутатынан үлэлиир кэмнэриттэн сүрэҕинэн-быарынан билбитэ. Кини хас биирдии үлэһитин кыаҕын таба көрөн, үлэҕэ сөпкө аттарар дьоҕурдааҕа, онтон олохтообут кытаанах бэрээдэгэ, үрдүк ирдэбил-эппиэтинэс – ситиһии төрдө буолара.

Кини күннээҕи үлэтин сиэркилэтэ – звенотун күннээҕи дневнигэ этэ. Манна хас биирдии толоруллубут үлэ, ситиһии эрэ буолбакка, үлэҕэ тахсар моһуоктар, ыарахаттар кытта ырытыллан суруллаллара. Холобур, биир сурукка маннык баар: «Атырдьах ыйын 7 күнэ. Бүгүн 175 тонна буолла. Оттооһуҥҥа үлэ барбата. Сорохтор күрүө туттулар, сорохтор – суол солооһунугар…» Бу суруктар – кини олоххо, үлэҕэ ураты эппиэтинэстээх сыһыанын, хас биирдии күнү ырытар, былаанныыр, түмүктүүр улуу дьоҕурун кэрэһэлииллэр.

Үлэни куруутук үрдүктүк тутара

Олоҕун аартыга атыннык салаллан, үөрэҕэ кыратынан биригэдьиир үлэтиттэн тохтообутун да кэннэ, Василий Васильевич илиитин үлэттэн араарбатаҕа. Бэдэрээтчик, электростанция дизелиһэ, тутааччы, мас ууһа, тимир ууһа… Ханна да сырыттар – кини үлэтин үрдүктүк тутара. Оттон муҥхаһыт быһыытынан, ис дууһатыттан ылсан туран, Аар айылҕа анаабыт баайын – муҥха балыгын – дьонугар-сэргэтигэр дэлэччи биэрэрэ, биэс уон тоннаҕа тиийэ балыгы дьонунаан баһара.

Эһэм Василий Васильевич – кыайыылаах-хотуулаах хоһуун механизатор, баартаах балыксыт, бэртээхэй тутааччы, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ. Ол эрэн, кини саамай үрдүк, саамай ытык аата – Аҕа диэн. Кэргэнинээн Анна Васильевналыын ыал буолан 10 оҕону төрөтөн, кэргэнэ ыалдьар буолан эрдэ олохтон туораабытыгар оҕолорун бэйэтэ атахтарыгар туруортаан, олох киэҥ аартыгар таһаартаан, элбэх сиэн, хос сиэн киэн туттар, ытыктыыр киһитэ буолар. Кини оҕолоругар, сиэннэригэр үлэ сыаннаһын, олоххо дьулууру иҥэрбитэ – бүгүн бары да удьуордарын утумнаан, үлэһит дьон буолан, дьиэ-уот тэринэн, ньир-бааччы олороллор.

Звенотун оттооһуҥҥа бастыҥ көрдөрүүлэрэ

• 1976 с. — 1972 тонна, биирдии киһиэхэ — 240 тонна.
• 1977 с. — 1340 тонна, биирдии киһиэхэ — 191 тонна.
• 1978 с. — 1308 тонна, биирдии киһиэхэ — 187 тонна.
• 1979 с. — 953 тонна, биирдии киһиэхэ — 136 тонна.
• 1980 с. — 1004 тонна, биирдии киһиэхэ — 200 тонна.

Орденнара уонна наҕараадалара

Орден «Трудового Красного Знамени» (Указом Президиума Верховного Совета СССР от 11 декабря 1973 г.).

Орден «Октябрьской Революции» (Указом Президиума Верховного Совета СССР от 23 декабря 1976 г.)

«Заслуженный работник народного хозяйства Республики Саха (Якутия)» от 4 августа 2004 г.

Кыргыдай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, Бүлүү улууһун бочуоттаах олохтооҕо.

Мэтээллэрэ

1941-1945 гг. «За доблестный труд в годы ВОВ»;

Юбилейный медаль «За доблестный труд к 100-летию со дня рождения В. И. Ленина» – 1970 г.;

Юбилейный медаль к 30-летию Победы ВОВ – 1975 г.;

Медаль «Ветеран труда» – 1982 г.;

Юбилейный медаль к 40-летию Победы ВОВ – 1985 г.

Анал бэлиэлэрэ

1976 г. — «Ударник IX пятилетки».

1980 г. — «Ударник X пятилетки».

Бочуоттаах грамоталара

• Почетная грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР от 9 сентября 1974 г.
• Почетная грамота Президиума Верховного Совета Якутской АССР от 13 сентября 1974 г.
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 1 октября 1976 г.)
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 22 августа 1977 г.);
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 29 августа 1977 г.);
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 5 октября 1977 г.);
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 1 октября 1976 г.);
• Почетная грамота Совета Министров ЯАССР, Председатель ЯОСПС от 15 ноября 1978 г.
• Почетная грамота от ВЦСПС N 91781 от 13 февраля 1979 г.;
• Почетная грамота (Министр сельского хозяйства Якутской АССР, председатель ОК профсоюза работников сельского хозяйства от 1 октября 1979 г.);
• Почетная грамота победителю соцсоревнования 10-й пятилетки от 7 февраля 1981 г. (Якутский обком КПСС, Совет Министров ЯАССР, Якутский облсовпроф, Якутский обком ВЛКСМ);
• Почетный диплом победителя во Всероссийском социалистическом соревновании от имени Министерства сельского хозяйства РСФСР и республиканского комитета профсоюза работников сельского хозяйства РСФСР (Постановление N 137 от 9 апреля 1981 г.);
• Почетная грамота Государственного Агропромышленного комитета Якутской АССР от 19 июня 1986 г.

 

Василий Васильевич Кырбасов сыралаах үлэтэ, сырдык олоҕо – кэнчээри ыччакка үтүө холобур, кэриэс буолан үйэлэргэ хаалыаҕа! Кини аата норуот сүрэҕэр мэҥэ сурук буолан үйэтийиэҕэ!

Марианна Кырбасова,

СӨ култууратын туйгуна, В.В. Кырбасов сиэнэ.