Самаан сайыммыт барахсан саамай ситэн турар кэмигэр, анаабыт курдук, олус табыллан, бэс ыйын 24-27 күннэригэр талыы талба Таатта сирин – уотун көрөн, билсэн кэллибит.
Бу Таатта улууһугар айаммытын өрөспүүбүлүкэбитигэр биир бастыҥ үлэлээх П.Х Староватов аатынан Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр музей дириэктэрэ Афанасьева Татьяна Николаевна салайда. Бүлүү улууһуттан уопсайа 9 киһилээх делегация, ол иһигэр Сыдыбылтан — 2, Чинэкэттэн — 1 уонна Бүлүү куоратыттан — 6 буолан сырыттыбыт.
Айаммыт сыала – соруга: сахалар улуу киһибит Суорун Омоллоон тэрийэн хаалларбыт үс музейдарыттан иккитигэр экскурсия. Икки күн устата аһаҕас халлаан анныгар норуот күүһүнэн тэриллибит Ытык Күөлгэ баар Хадаайы алааһыгар уонна Чөркөөх нэһилиэгэр баар музейдары сиһилии үөрэттибит, көрдүбүт — иһиттибит.
Хадаайыга кэрэхсэбиллээх экскурсия буолла
Бастакы күн сарсыарда эрдэттэн айаҥҥа турунан, сахалыы сиэринэн сирбитин – уоппутун аһатан, алгыстанан, былаан быһыытынан, Дьокуускай куоракка хонон, сынньанан, иккис күммүтүгэр киэһэ Хадаайыга тиийбиппит. Биһигини биир кэмҥэ Бүлүүгэ 2-с нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэммит, Никонов Мефодий Николаевич истиҥник көрсүбүтэ. Бу түүн 1913 сыллаахха тутуллубут Таатта улууһун быраабатын бастакы дьиэтигэр бары хонон, бэрт үчүгэйдик сынньанан турдубут.
Саха норуота киэн туттар киһитин Дмитрий Кононович Сивцев – Суорун Омоллоон пааматынньыгын иннигэр туран махтанан, сүгүрүйэн баран, бастакы экскурсиябытын саҕалаабыппыт. “Олоҥхо балаҕаныгар”, Д.Д.Попов арыйбыт бастакы оскуолатыгар, саха литературатын үйэтиппит А.Е.Кулаковскай- Өксөкүлээх Өлөксөй олорбут балаҕаныгар, норуоппут олоҕор умнуллубат суолу уонна элбэх айымньылары суруйан хаалларбыт улуу Анемподист Иванович Софронов-Алампа олорон ааспыт дьиэтигэр олоҕун, үлэтин билистибит. Саха классига Н.Д Неустроев, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыската Егорова А.И, уруһуй искусствотын сайыннарбыт И.В Попов уонна бу музейдары үйэтитиигэ үлэлэһэ сылдьар, сылдьыбыт меценаттары хайгыы, сөҕө-махтайа көрдүбүт.
Салгыы Таатта үрэх үрдүнэн ааһар бэйэбит биир дойдулаахтарбыт Бүлүүлэр туппут муосталарынан киэн туттан хаамтыбыт. Экскурсовод Туласынова Мария Николаевна олус интэриэһинэйдик, баар чахчыларга олоҕуран кэпсээн, үгүс элбэх баай матырыйааллардаах, холобур, урукку кэмҥэ кэтиллибит, туттуллубут тэриллэри биһиэхэ көрдөрөн, сөҕөн – махтайан бириэмэбитин да билбэккэ хааллыбыт. Эбиитин мантан араҕарбытыгар манна олохтоох иллэҥ кэмигэр уһанар ураты дьарыктаах, 69 саастаах Пономарев Алексей Алексеевич талах оҥоһуктарыттан дьоммутугар кэһии ыллыбыт. Этэргэ дылы, “илии тутуурдаах, өттүк харалаах» тарҕастыбыт.
Чөркөөх музейыгар
Күн иккис аҥаарыгар Ытык Күөлгэ тото-хана чэйдээн баран, салгыы Чөркөөххө айаннаатыбыт. Бу эҥэргэ, ханнык баҕарар аһыыр сиргэ тохтоон аастаххына, барытыгар сахалар саамай күндү аспытыттан — саламааттан саҕалаан үчэһэлээх эт, үөлүллүбүт мунду уо.д.а. булгуччу баар буолар эбит.
Чөркөөх музейыгар биһигини эрдэттэн бэлэмнэнэн, бу музей арыллыаҕыттан олус айымньылаахтык, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар Жерготова Изабелла Яковлевна уонна эдэркээн, эрчимнээх, эйэҕэс үлэһит Борисова Юлия Васильевна үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ. Бу күн аһаҕас халлаан анныгар норуот күүһүнэн түмүллүбүт 20-тэн тахса ааспыт үйэлэри уҥуордаан илдьэ кэлбит, сүүнэ улахан, киэҥ, баай историялаах эбийиэктэри эмиэ сөҕө- махтайа, дуоһуйа көрдүбүт, иһиттибит.
Хас биирдии сиргэ буоларын курдук, Таатта сирэ- уота, айылҕата, биллэн турар, уратылаах буоллаҕа. Ото – маһа эмиэ ситэн, сириэдийэн турар буолан, күөх хонуутугар дуоһуйа хаамтыбыт, араас сибэкки дыргыл сытынан тыынан астынныбыт. Сахабыт сирин киэн туттуута, эриэккэс сардаана сибэкки аттынан хааман, субу чуп – чугас күөрэгэй чыычаахпыт дьырылыы ыллыырын истэн олус үөрдүбүт-көттүбүт. Былаан быһыытынан, дьиэбитигэр, ахтылҕаннаах дойдубутугар кэмигэр этэҥҥэ төттөрү кэлбиппит.
Бүлүүтээҕи музей бырайыагынан элбэх сиргэ сырыттыбыт
Бүгүн бу П.Х. Староватов аатынан Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр музей үлэтин киэҥ эйгэҕэ сырдатар саамай тоҕоостоох.
“Краеведческие знания через путешествия” диэн социальнай бырайыак музей иһинэн олус ситиһиилээхтик үлэлиир. Элбэх оҕолоох ийэлэр, эбэлэр, СВО –ҕа сылдьар байыастар ийэлэрэ, кэргэттэрэ, дьиэҕэ олорор пенсионердар уонна оҕолорго туспа төрөппүттэрин кытта баралларыгар тэрийэллэр. Бу бырайыак 2023 сылтан музейдар 3-с фестивалларыгар нэһилиэнньэҕэ, дьоҥҥо анаммыт бырайыак күрэхтэригэр 103 бырайыак киирбититтэн кыайыылааҕынан буолбута”, — диэн билиһиннэрдэ музей дириэктэрэ Татьяна Николаевна Афанасьева.
Чуолкайдыыр буоллахха, музей хас да хайысхалаах бырайыактары үлэлэтэн олоххо киллэрбитэ, өрөспүүбүлүкэ араас сирдэрин сыл аайы кэрийэн кэлэллэр. Ол курдук, “По следам краеведа П.Х.Староватова” бырайыакка киирсэн, олоҥхо дойдута Сунтаарга, К.Д.Уткин, Элгээйи музейдарыгар, Кэмпэндээйигэ, Тэҥкэҕэ делегация састаабыгар киирсэн сонун сири – уоту көрбүт дьоллоох түгэннэрдээхпит.
Түмүк оннугар
Бу маннык хайҕаллаах, дьон – сэргэ билиитин хаҥатар, сынньалаҥы туһалаахтык атаарыыга үлэни тэрийэр, уопуттаах, киһи эрэ истэ олоруох курдук интэриэһинэй кэпсээннээх, бэйэтин үлэтин толору баһылаабыт профессионал, эдэрдэргэ холобур буолар, дьон – сэргэ убаастыыр киһитигэр, күндү, Татьяна Николаевна Афанасьеваҕа уонна кыһаллымтыа, олус эппиэтинэстээх суоппар уолбутугар Иванов Гаврил Александровичка барыбыт аатыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит. Бу курдук, инники өттүгэр элбэх, интэриэһинэй, туһалаах маршруттаах айаннар баар буоллуннар. Бииргэ айаннаспыт, суолу быһа кэпсэтэн – ипсэтэн, дьээбэлэһэн, элбэх сүбэ – ама бэрсибит, ураты дьарыктаах, талба талааннаах Далбар Хотуттарга эмиэ махтал бастыҥа буоллун.
Ирина Нифонова,
Чинэкэ.