Олунньу 28 күнүгэр Кыргыдай нэһилиэгэ тэриллибитэ 385, «Мастаах» сопхуос тэриллибитэ 65 өрөгөй үбүлүөйдээх сылларыгар уонна биир дойдулаахпыт өр сылларга ОДьКХ тэрилтэтигэр үтүө суобастаахтык үлэлээбит Мучурунов Роман Петрович сырдык кэриэһигэр анаан өтөрүнэн буолбатах улахан хабааннаах тэрээһин — «Мастаах-экстрим» хаар айан күрэҕэ ыраахтан-чугастан Бүлүү түөлбэтин суоппардарын, тимир көлө сүгүрүйээччилэрин түмэн өрө күүрүүлээхтик буолан ааста.
Ким аатыгар-суолугар анаммыт тэрээһин диэн сырдатар буоллахха, Мучурунов Роман Петрович 1964 сыллаахха бэс ыйын 9 күнүгэр Кыргыдай нэһилиэгэр Мучуруновтар дьиэ кэргэннэригэр үһүс оҕонон күн сирин көрөн, ийэ-аҕа тапталыгар угуттанан улаатан, үөрэнэн, Армияҕа баран ытык иэһин толорон, суоппар, мэхээньик идэтин толору баһылаан, ыал буолан, үс кэрэ кыыс тапталлаах аҕалара, тоҕус сиэн эйэҕэс эһээлэрэ дэтэн сирдээҕи олох дьолун билбитэ.
90-с сылларга ИП «Расторгуев» фирмаҕа үлэлээн, 2002 сылтан саҕалаан ОДьКХ тэрилтэтигэр бензовоз суоппарынан, дизелиһинэн, быыһыгар операторынан үлэлээбитэ. Сайыҥҥы кэмҥэ «Кыргыдай» ПК-ҕа быстах үлэҕэ тиритэ-хорута түбүгүрэрэ. Сыыдам айаннаах суоппар диэтэхпитинэ олох сыыспаппыт. Ардыгар Бүлүүгэ киирэ-тахса таксилыыра.
Мучуруновтар халыҥ аймах удьуор суоппардар, мэхээньик бэртэрэ буолалларын нэһилиэк дьоно-сэргэтэ бары билэллэр. Бу сатабыл уолаттарга аҕаларын такайыытынан саҕалаан көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр, эр киһиэхэ анал идэтин таһынан олус наадалаах буолар.
Хомойуох иһин, дьылҕа хаан дьаһайыытынан, 2024 сыллаахха соһуччу ыарахан ыарыыга ылларан күн сириттэн 60 эрэ сааһыгар суох буолбута. Кыргыттара Варвара, Полина, Анастасия аҕаларын аатын үйэтитэн, сатабылын санаан маннык улахан тэрээһини тэрийбиттэрэ хайҕаллаах дьыала.
Аан бастаан нэһилиэк баһылыга Эльдар Алексеев тыл көтөҕөн, кыргыттар ону быһа гыммакка аймахтарын кытта сүбэлэһэ охсон, бу тэрээһини нэһилиэги кытта кыттыһан тэрийэргэ сыал-сорук туруоруммуттара. Дьэ, онтон тохсунньу ый бүтүүтүттэн саҕалаан кыралаан тэринии, спонсордары көрдүүр түбүктээх үлэ саҕаламмыта. Спонсордар ааттарын ааҕан да сиппэккин… Ол кэтэһиилээх күн үүммүтэ.
Сарсыарда эрдэттэн кыттааччылар, тэрийээччилэр «Туску» сынньалаҥ киинигэр мустан күннээҕи былааны торумнаһан, чугас сытар Ыарыкчаан Эбэ Хотуҥҥа уһун кэккэнэн айаннаан, оруобуна күн оройо, бу күрэх саҕаланар бириэмэтигэр бары баар буоллулар. 
Халлааммыт күнүн уотун хаарга килэбэчитэ оонньотон, көмүс сардаҥаларын сандаарытан, уһун кэмҥэ нуктаан турар Эбэ сибигинэйбиттии, олохтоохтору, ыалдьыттары өр да кэтэспиттии үөрэ-көтө сарсыардааҥҥы дьыбарын ыһан, алҕаабыттыы көрүстэ. Ыарыкчаан Эбэ туһунан этэр буоллахха, дьикти ураты айылҕалаах, ыркый ойуурдаах, маһын саҕатыттан ууланан, сэппэрээгинэн симэнэн, уһун атахтаах төгүрүктүҥү улахан күөл.
Алгыс анаммыт тылларынан, аал уоту аһатан, алгыстаах алаадьынан арчылаан бу күн үөрүүлээхтик саҕаланна. Олохтоох баһылык Эльдар Эдуардович Алексеев түс-бас киһи быһыытынан дорҕоонноох тылын-өһүн бар дьонугар тиэртэ. Кэлбит эрэ хайҕыы, махтана иһиттэ.
Күрэхтэһии буолан баран барыта эриэ дэхси буолбат, көлүөһэ уларытыыта, массыына моһуогуруута син биир баар буоллаҕа эбээт. Кэлбит ыалдьыттар саха сиэринэн саҥа үктэммит сирдэрин алаадьынан аһатан, күүс-уох көрдөһөн, үчүгэйи эрэ түстүүллэр. Саҥа сир-уот кими эрэ ылыныан эбэтэр ылынымыан, кыайыыны биэриэн-биэримиэн сөп буоллаҕа дии, баартаах табыллар, сатабыллаах сатанар. Успуорт ханнык баҕарар көрүҥэр курдук сэрэбиэй хайдах түһэрэ эмиэ улахан суолталаах. Сэрэбиэй халыҥ хаардаах, үөһэ тахсыылаах, оҥкучах сиргэ түбэһиэн сөп.
Күрэхтэһэр массыыналары оҥостубуттара-туттубуттара көрүөххэ үчүгэйин. Саҥа сылдьар киһиэхэ барыта сонун. Ону кытта Ньурба улууһуттан кэрэ аҥардар, суоппар аатын сүгэн, маннык тэрээһиҥҥэ кытталларын киһи хайгыы, сөҕө-махтайа көрөр. Тутталлара-хапталлара түргэнэ, чахчы сатабыл уонна идэҕэ баҕа толору баһыйаллар. Сотору-сотору Виктория Габышева диэн эрдэ истибэтэх ааппын сэргии иһиттим. Виктория Габышева өрөспүүбүлүкэҕэ, кэрэ аҥардарга 2 төгүллээх абсолютнай чөмпүйүөн эбит. Маннык маастар дьон Кыргыдай сиригэр-уотугар үктэнэн, сатабылларын көрдөрөн, уопуттарын тарҕатан ыалдьыттаан барбыттара үөрүүлээх.
Саҥа тэрээһин диэтэххэ, барыта холбоон 31 экипаж бастыҥ иһин кииристилэр.
Дьэ, саҕаланна… «Аттар түстүлэр!» диэбиттии ыһыы-хаһыы сүрдэннэ. Сорох маннык тэрээһини саҥа көрөр, сорох батыһа сылдьан сэргиир эбит. Тыастаах-уустаах массыыналар субуруҥнаһыы, ол аайы дьон-сэргэ ыһыыта-хаһыыта тохтоло суох, былаах күөрэйиитэ элбээтэ. Кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ бу түһүлгэҕэ түмсэн күүс-уох, тыын ыла кэлбит курдук сирэй-харах сэргэх, саҥа-иҥэ толору. Ыраахтан кэлбит ыалдьыттар, олохтоохтор биир сомоҕо кэриэтэ түмсэн бу күрэх бэркэ ааста. «Мин Бүлүүттэн көрө кэллим. Кыргыдай дьонун-сэргэтин хайдах эрэ уруккаттан билэр курдук сананным. Көрсүөлэрэ, наһаа үчүгэй эйгэ. Маннык күрэхтэри сөбүлүүбүн»,- диэн ааһан иһэр үөрбүт-көппүт ыалдьыт санаатын эттэ.
Бу күрэххэ экипажтары көрүҥнэринэн араартаан уопсайа 4 түһүмэххэ күрэхтэстилэр. Карбюратор уонна инжектор экипажтарга Драг, спринт 600м, 800 м, 2300 м. Саҥа саҕалааччыларга 2 көрүҥ: Драг уонна спринт 800 м.
Тыҥааһыннаах киирсии түмүгэр кытааччылар ситиһиилэрэ:
Драг (Карбюратор)
1 миэстэ – Десантура (Бүлүү)
2 миэстэ – Бродяга (Бүлүү)
3 миэстэ – I-Күүлэт (Бүлүү)
Драг (Инжектор)
1 миэстэ – Альфа (Нюрба)
2 миэстэ – Автобот (Бүлүү)
3 миэстэ – Хотой (Үөһээ Бүлүү)
Драг (саҥа саҕалааччылар)
1 миэстэ – Сатагай (Кыргыдай)
2 миэстэ – Блэк Шарк (Халбаакы)
3 миэстэ – Кыргыс (Кыргыдай)
Спринт 800 м (Инжектор)
1 миэстэ – Хотой (Үөһээ Бүлүү)
2 миэстэ – Альфа (Ньурба)
3 миэстэ – Автобот (Бүлүү)
Спринт 600м (Карбюратор)
1 миэстэ – Бэдэр (Сунтаар)
2 миэстэ – Бродяга (Бүлүү)
3 миэстэ – Якут (Сунтаар)
Спринт 800 м (саҥа саҕалааччылар)
1 миэстэ – Сахастан (Бүлүү)
2 миэстэ – Мастаах (Бүлүү)
3 миэстэ – Блэк Шарк (Бүлүү)
2300 м (Инжектор)
1 миэстэ – ВВТ – 2 (Үөһээ Бүлүү)
2 миэстэ – Томс (Сунтаар)
3 миэстэ – Альфа (Ньурба)
2300 м (Карбюратор)
1 миэстэ – Якут (Сунтаар)
2 миэстэ – I-Күүлэт (Бүлүү)
3 миэстэ – Чаллыр (Үөһээ Бүлүү)
Абсолютнайга киирсии:
Саҥа саҕалааччыларга кыайыылаах – Блэк Шарк (Бүлүү), Карбюратордарга – Бродяга (Бүлүү), Инжектордарга – Альфа (Нюрба).
Күрэхтэһии буолан баран судьуйалаах буолар. Судьуйа үлэтэ биири да сыыспакка, күрэхтэһээччилэр иннилэригэр чиэһинэй буолууну ирдиир. Онон өй-санаа өттүнэн ноҕурускалаах. Сүрүн судьуйа үлэтин толордо Василий Николаевич Мандаров. Сэкэритээр эппиэтинэстээх үлэтин Филипп Мартович Алексеев сүрүннээтэ. Ону таһынан, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү военкоматын начальнига Ефремов Айсен Васильевич бу тэрээһиҥҥэ төһүү күүс буолла.
Роман Петрович Мучурунов кыргыттара, күтүөттэрэ, сиэннэрэ үөрүүлэрин үллэстэллэр:
— Убаастабыллаах биир дойдулаахтарбытыгар, Кыргыдайбыт дьоно-сэргэтэ, аҕабыт, эһэбит Мучурунов Роман Петрович сырдык кэриэһигэр анаммыт “Мастаах Экстрим” тэрээһиммитигэр күүс-көмө, сүбэ-ама, өйөбүл буолбут аймахтарбытыгар, бар дьоммутугар, нэһилиэкпит дьаһалтатын үлэһиттэригэр, бары тэрилтэлэргэ, аҕабыт алтыспыт доҕотторугар, чугас дьонугар муҥура суох махталбытын тиэрдэбит. Баҕарабыт кытаанах доруобуйаны, дьиэ кэргэҥҥитигэр байылыат олоҕу.
Күрэх түмүктэнэн, кэлбит эрэ илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолан үөрүү-көтүү үгүс. Бука бары кыттааччылары Мучуруновтар аймахтара тэрийбит, сандалы муҥунан толору эгэлгэ астаах остуолга тото-хана аһатан, үөрүүлэрин үллэстэн, санааларын этэн дойдуларыгар тарҕастылар. 
Ыалдьыттартан бу күҥҥэ элбэх үтүө тыллары иһиттибит «Кыргыдайдар курдук элэккэй дьонноох дойдуну көрө иликпит», «олох бары биир дьиэ кэргэн дьонун курдуккут», “наһаа үөрэ-көтө көрүстүгүт”, «кыра нэһилиэк диэтэххэ тэрээһиҥҥит хабаана киэҥ», «түмсүүлээх дьон эбиккит»… Истэргэ үчүгэйин!
Онон, түмүккэ, саха киһитэ айылҕа күүһэ диэн өйдөбүлгэ итэҕэйэр, маны таһынан сатабыл, өй күүһэ барыта холбоһон бу күрэххэ улахан тирэх буоллахтара.Күммүт да анаммыт курдук туран биэрэн, кэлбит эрэ киһи сүргэтэ көтөҕүллэн, санаа хоту салайан биэрдэ. Тиэхиньикэ күүһүгэр сүгүрүйэр, иһин-таһын эндэппэккэ билэр, итэҕэйэр, сатабыллаах суоппардары түмэр «Мастаах Экстрим» күөн күрэс саҥа саҕалааһын диэтэххэ үрдүк таһымҥа ааста. Бу күҥҥэ, бу Эбэҕэ барыта 130-тахса тимир көлө, киһи ааҕан сиппэт дьоно-сэргэтэ мустан түһүлгэни өссө тупсардылар. Сонун, ураты тэрээһин, «Хаар айан» устуоруйатыгар атын саҥа сирэйи аста. Бу тэрээһини тэрийэргэ этии киллэрбит, дьону-сэргэни түмпүт, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри саҥаран-иҥэрэн иилээбит-саҕалаабыт Кыргыдай нэһилиэгин аҕа баһылыгар Эльдар Алексеевка, Мучуруновтар халыҥ аймахха нэһилиэк дьонун аатыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит. Үлэҕит тахсыылаах, ситиһиилээх буоллуохтун!
Василиса Окоемова.