От ыйын 25 күнүгэр «Восточнай» космодромтан «Ионосфера-М» диэн 2 улахан уонна 18 кыра спутниктардаах «Союз-2.1б» космическай аракыата көтүтүллүбүтэ. Аракыата I уонна II ступеннара Саха сиригэр: Алдан уонна Бүлүү оройуоннарыгар түспүттэрэ. Аракыата спутниктарын космоска ситиһиилээхтик таһаарбытын СМИ-лэр биллэрбиттэрэ.
Бүлүүтээҕи экология иниспиэксийэтин ыстаарсай госинспектора Андрей Колтовской Бүлүү улууһун сиригэр түһэр ступеннары көрдөөһүҥҥэ куруук кыттар, уу, буор боруобатын ылар, гамма-сардаҥаны бэрэбиэркэлиир.
Кини «Союз-2.1б» космическай аракыата II ступенын фрагменнарын көрдөөһүҥҥэ эмиэ быһаччы кыттыыны ылбыта. Андрей Колтовской фрагменнары көрдөөһүн хайдах барбытын, боруобалары ылыы туһунан кэпсээнин билиһиннэрэбит:
— Аракыата көтүөн, II ступень фрагменнара түһүөхтэрин иннинэ, эрдэттэн Үгүлээт сиригэр 5 кэтээн көрөр — «мониторинговай» туочукалартан буор уонна сир үрдүнээҕи уу боруобаларын ылабыт, радиацияны кэмниибит. От ыйын 23-24 күннэригэр ити этиллибит туочукалартан боруобалар ылыллыбыттара, дозиметрынан гамма-сардаҥалары кэмнээбиппит, айылҕа нуорматынан диэн көрдөрбүтэ.
Итини кытта, аракыата ступенын фрагменнара түһүөхтээх сирдэригэр дьон сылдьыбаттарын ситиһэргэ сэрэтии үлэтин ыытабыт.
От ыйын 25 күнүгэр Бүлүүттэн 1 чааска аракыата фрагменнарын көрдүүр оробуочай бөлөх, ол иһигэр, Үгүлээт баһылыга Октябрь Лукин көппүтэ. Иниспиэксийэттэн ыстаарсай госинспектор Иван Петровы кытта көтүспүппүт.
Биһиги аракыата көтүөн иннинэ Үгүлээт аэропордугар тиийбиппит. Аракыата көтүүтүн трансляциятын көрбүппүт, ступень арахсыытын кэтэспиппит. Халлааҥҥа үрдүбүтүнэн алта улахан тыаһы истибиппит, «вспышкалары» көрбүппүт, түмүгэр «Удачный полет» диэбиттэрэ. 3.50 мүнүүтэҕэ «итиитигэр» тутатына бөртөлүөтүнэн фрагменнары көрдүү көппүппүт.
ЦЭНКИ, «ВПК НПО машиностроения» бэрэстэбиитэллэрэ аракыата фрагменнара ханна түһүөхтээхтэрин билэллэр эбит. Бастакынан аракыата алдьаммакка түспүт улахан фрагменын булбуппут, испэсэлиистэр 90 % бүтүн түспүт диэбиттэрэ. Дэлби эстии түгэнигэр фрагменнар киэҥ сиринэн тайаан түспүттэрэ буоллар, көрдөөһүн уһун буолуо этэ. Сороҕор ити фрагмент ыһыллан түстэҕинэ уһуннук көрдөтөөччү.
Салгыы көтөн иһэн, аракыата иккис фрагменын буллубут. Ити күн мониторинговай туочукалартан буор, сир үрдүнээҕи уу боруобаларын ылбыппыт, гамма-сардаҥалары кэмнээбиппит. Радиация нуорматыгар, ити инннинээҕи кэмнээһинтэн уратыта суох этэ.
Урукку да көтүүлэргэ, ступеннар фрагменнара түһүүлэригэр буор, уу састаабыгар уларыйыы суох буолааччы. Урукку көтүүлэр тустарынан, анаалыстар түмүктэрин, радиация фонун экология министиэристибэтин сайтыгар билсиэххэ сөп.
Ити көтүү иннинээҕи уонна көтүү кэннинээҕи боруобалар Саха Сиринээҕи ГБУ РИАЦЭМ-ҥа уонна Хабаровскайга баар лабораторияҕа ыытыллаллар. Онон, икки бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох сирдэргэ анаалыстары ааһаллар.
От ыйын 26 күнүгэр көтүүгэ өссө биир фрагмены булбуппут уонна мониторинговай туочукаларга түһэн боруобалары ылбыппыт. Үһүс фрагмены биир дойдулаахпыт Павел Алексеев салайааччылаах Саха сиринээҕи «Быыһыыр сулууспа» бэрэстэбиитэллэрэ эрбээбиттэрэ, тиэйэн аҕалбыппыт.
Иккистээн көтөн тиийиигэ, кыра фрагмены ыларга бөртөлүөт түһэр былаһааккатын оҥоруохтаах этибит. Күүстээх ардах түһэн ол кыаллыбатаҕа. Бэнидиэнньиккэ ити боппуруос быһаарыллан, фрагмент Бүлүүгэ аҕалыллыбыта.
Фрагменнары барытын хомуйарга бу нэдиэлэ устата элбэх үлэ тэриллиэхтээх. «Союз-2.1б» аракыата фрагменнара салгыы «Восточнай» космодромҥа тиэрдиллиэхтэрэ.
Николай Куприянов.