Тымныы кырыа кыһыммыт кэнниттэн от-мас ситэн, сириэдийэн, күөххэ үктэммит бэлиэ кэммит күүтүүлээх сайыммыт салалынна. Күнү кытта тэҥҥэ туран, үлэлээн-хамсаан, бар дьон сирэйдиин-харахтыын сырдыыр кэрэ күннэрэ. Саха омук саҥа дьыла саамал кымыс утахтаах уйгу-быйаҥ ыһыахха бэлэмнэнии сүпсүлгэнигэр сүүрүү-көтүү түбүгэр түстүлэр.
Кыраһыабай айылҕалаах Кыргыдайым сиригэр бэс ыйын 16 күнүгэр «Туску» норуот айымньытын Дьиэтигэр ааспыт үйэҕэ Мастаах түөлбэтигэр олорон ааспыт добун тойуксут, ымыылаах ырыаһыт, хомоҕой хоһоонньут, айылҕаттан айдарыылаах улуу олоҥхоһут — Семен Николаевич Каратаев — Ырыа Дыгыйар төрөөбүтэ 165 сыллаах үбүлүөйдээх сылыгар сөп түбэһиннэрэн, кини аатын, олоҕун уонна айар суолун кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр сыаллаах «Үйэлэргэ умнуллубат – Ырыа Дыгыйар» диэн анал истиэндэ арыллыыта бэрт тэрээһиннээхтик ааста. Кини ураты тыллаах олоҥхолоро, киэҥ эйгэлээх ырыалара норуот өйүгэр-санаатыгар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, үйэлэргэ сүппэт өйдөбүл буолаллар.
Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи Кыргыдайбыт сиригэр-уотугар төрөөн-үөскээн, талба талаанынан аатыран олорон ааспытын ахтан-санаан ааһыаҕыҥ. Семен Николаевич Каратаев – Ырыа Дыгыйар 1861 сыллаахха Бүлүү улууһун Кыргыдай нэһилиэгэр быстар дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ, ыал хамначчыттарыгар төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Николай Каратаев – Дохсун Ньукулааһа, ийэтэ Кэтириинэ – Кэчиинэ Тааһаҕар нэһилиэгин олохтоохторо.
Каратаевтар Балаҕаччы сиригэр Кыдыбыл диэн сиргэ олохтоох Ыҥаалай диэн баайга хамначчыттаан сылдьыбыттар. Уоллара Сэмэн төрөөбүтүн кэннэ Ньукулааһа оҕотун, ойоҕун быраҕан Тааһаҕарыгар төннүбүт. Кэчиинэ Кыргыдайга Мастаах Эбэҕэ Хаһаарыманан, Улахан Сайылыгынан, Көтөҕүнэн көһө сылдьан, биэс оҕону төрөтөн ииппит. Дыгыйар ийэтэ Кэчиинэ Кыргыдайга биллэр ырыаһыт, олоҥхоһут, үҥкүү тылын этээччи эбит. Үс түүннээх күн үҥкүү этэрэ үһү, маны таһынан иистэнньэҥ, оһуордьут, солкону да тигэр идэлээх эбит.
Дыгыйар 25 сааһын туолан баран Абаҕа Уйбаанча кыыһын Аананы кэргэн ылан, Алаас Арыылааҕар Бэрэ Атах диэн сиргэ кыстыктанан, 25-30 сүөһүлэнэ сылдьыбыттар. Сайынын Дьаарбаҥ диэн сиргэ сайылыыллар эбит. Онно окко киириэх иннинэ ыһыах ыһаллара, ол иһин “Күүлэй Дьаарбаҥ эбэкэм” диэн хоһуйан оһуокай тылын этэрэ. Ыһыахха, күүлэйгэ сылдьарыгар кыл сэлээппэлэнэр, маҥан ырбаахытын уһун куһаат курунан курданар, сарыы этэрбэстэнэр, уһун бороҥ сукуна сону кэтэр эбит.
Көрбүт дьон кэпсииллэринэн, кыра соҕус уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп эттээх-сииннээх, уһун ньылбаа сирэйдээх, сирэйинэн хоп курдук киһи эбит. Олоҥхотугар куолаһа чуора бар дьону сөхтөрөрө, хас киһини, уобараһы тус-туһунан ырыаларын араас матыыптаан, куолаһын уларытан туойара үһү. Туойарыгар сүрдээх чэпчэкитик, дыгыйан туттара-хаптара үһү. Ол да иһин, Ырыа Дыгыйар диэн аат сүрэхтэммит буолуон сөп диэн сэрэйэллэр.
Билэр дьон ахтыытынан, А.А.Саввин суруйуутунан Дыгыйар Сэмэн сүүрбэттэн тахса олоҥхону толороро үһү. Олортон “Тоҥ Саар бухатыыр” уонна “Сүүлэлдьин Боотур” олоҥхолоро, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Герасим Семенович Васильев көҕүлээһининэн, туспа кинигэ буолан тахсыбыттара.
Дыгыйар олоҥхотун А.А.Саввин 1938 сыллаахха, П.Я.Тулааһынап 1940 сыллаахха суруйан хаалларбыт үтүөлэрин умнуохха сатаммат.
Истиэндэни үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйыы уонна кыһыл лэнтиэни быһар чиэс бэрилиннэ: тыа сирин түөлбэтэ «Кыргыдай нэһилиэгин» дьаһалтатын аҕа баһылыгар Эльдар Эдуардович Алексеевка, Семен Николаевич Каратаев – Ырыа Дыгыйар аатынан «Туску» норуот айымньытын Дьиэтин салайааччытыгар Галина Егоровна Осиповаҕа, истиэндэ ис хоһоонун арыйыыга үлэлэспит олохтоох бибилэтиэкэргэ Любовь Григорьевна Николаеваҕа.
Кэлбит ыалдьыттары «Cайдыы» эдэр ыччат түмсүүтэ алгыстаах алаадьынан үөрэ-көтө, уруйдуу көрүстүлэр.
Нэһилиэк баһылыга Эльдар Алексеев эҕэрдэ тылынан бэлиэ күн саҕаланна. Кыргыдай нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, государственнай уонна муниципальнай сулууспа бэтэрээнэ, “Муниципальнай сулууспа туйгуна”, “Гражданскай килбиэн” анал бэлиэлээх Мария Егоровна Осипова Ырыа Дыгыйар олоҕун кэрчик кэмнэрин, олоҥхолорун, алтыспыт дьоннорун туһунан иһитиннэрдэ, бу үйэлээх истиэндэни оҥорууга үлэлэспит бар дьоҥҥо барҕа махталын тиэртэ.
Кэлбит ыалдьыттар болҕомтолоругар саҥа арыллыбыт истиэндэбит матырыйаалларын кытта бастакы билсиһииннэриини бар дьоҥҥо тиэртилэр: Д.А.Гуляев аатынан Кыргыдай орто оскуолатын 6-с кылааһын үөрэнээччилэрэ.
Ол курдук истиэндэ бастакы сирэйин сыныйан көрдөххө, Семен Николаевич Каратаев – Ырыа Дыгыйар олоҕун кэрчик кэмнэрэ, аймах-билэ дьонноро, алтыспыт атастара, ыллаабыт-туойбут олоҥхолоро барыта суруллубут. Бу кини олоҕун туһунан ахтыыны хомуйан хаалларбыт кини аймаҕа, урукку кэмҥэ оскуола музейыгар үлэлээбит педагогическай үлэ бэтэрээнэ Абрамова Татьяна Васильевна буолар. Ону сэргэ Ырыа Дыгыйар уобараһынан мэтириэтин түһэрбиттэрин бу баардыы көрөбүт.
Салгыы иккис сирэйгэ нэһилиэккэ култуура эйгэтин сайыннарбыт, култуура салаатыгар үлэлээбит убаастабыллаах дьоннорбут мэтириэттэрин көрөбүт. Аан бастаан ааҕар балаҕаны төрүттээбит, сэрии бэтэрээнэ Попов Серафим Ефимовичтан саҕалаан, олохтоох библиотекардар, киномеханиктар, сынньалаҥ киинигэр үлэлээбит үтүө-мааны үлэһит дьон ааттарын үйэтитэр сыаллаах сыаллаах үлэ барбыт.
Үһүс сирэй дириҥ ис хоһоонноох – туспа нэһилиэк историята. Өбүгэ үгэһин утумнуур, фольклор ураты эйгэтинэн умсугуйан дьарыктаммыт, норуокка тарҕаппыт, хоһоон айар талааннаахтарбыт, муусука салаатын өрө туппут, киэҥ эйгэҕэ көрдөрбүт, сайыннарбыт биир дойдулааахтарбыт, киэн туттар дьоммут-сэргэбит олороллор.
Төрдүс сирэй – ураты. Чахчы талбыт талааннарын, тобулбут суолларын сайыннаран, нэһилиэккэ эрэ буолбакка улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ, бүтүн Аан дойдуга Кыргыдай сириттэн-уотуттан силистэнэн, Мастаах түөлбэтиттэн утумнанан, култуура үлэтин киэҥ эйгэҕэ таһаарбыт чулууканнаах дьоннорбут.
Чахчы даҕаны, киирэ түстэххэ харахха тута быраҕыллар биир үйэлээх истиэндэ буолбут. Өҥнүүн-дьүһүннүүн чаҕылхайа, истиэндэ ис хоһоонугар сөп түбэһэр. Ыччат дьону фольклор ураты эйгэтигэр угуйар кэнчээри ыччаттар, орто, аҕам саастаах дьон олоҥхону сэргээн, сэҥээрэн истэллэрэ ойууламмыт. Толору астаах сандалы баай-талым, уйгу-быйаҥ олоҕу түстүүрэ кэрэхсэнэр. Истиэндэ ортотугар өбүгэ үгэһин кэпсиир, саха дьонун түмэр, сылааһы, сырдыгы биэрэр маанылаах көмүлүөк оһоҕо сырдырҕаччы умайан турара, бу дьиэ дьоннордооҕун, кэнэҕэскилээҕин кэпсиир күүстээх, үөһээ өттүттэн арчылыыр, араҥаччылыыр харысхаллаах.
Ити курдук Ырыа Дыгыйар аата ааттанар, кини ырыата-тойуга бу да күҥҥэ дуораһыйа турарын чопчулаан, Д.А.Гуляев аатынан Кыргыдай орто оскуолатын 2-с, 6-с кылааһын үөрэнээччилэрэ «Тоҥ Саар Бухатыыр» олоҥхоттон быһа тардыыны толорон, бар дьон биһирэбилин ылан, бу киэһэ ис туругун өссө киэргэттилэр.
Саха тыынын сайыннарар, өбүгэ үгэһин утумнуур «Сайдыы» эдэр ыччат түмсүүтэ норуот ырыатынан кэлбит ыалдьыттары эҕэрдэлээн сүргэлэрин көтөхтүлэр. Ырыаларын матыыба киэҥ саалаҕа өссө дуораһыйан, тупсан дорҕоонноохтук иһилиннэ.
Бу үөрүүлээх түһүлгэҕэ Кыргыдай нэһилиэгин бэтэрээннэрин Сэбиэтин салайааччыта Павлина Кырбасова үйэлээх дэйбиир бэлэҕи көхтөөх, талааннаах 7-c кылаас үөрэнээччитигэр Сардаана Акимоваҕа туттарбыта соһуччу түгэн буолла.
Сахалыы тыыннаах истиэндэ арыллыытыгар мустубут, үөрүүбүтүн үллэстибит бар дьоммут санаалыын сырдаан, уратыны сэргээн, кэрэни кэрэхсээн салгыы СӨ үтүөлээх артыыһа, үгүс хит ырыалар ааптардара Байбал Сэмэнэп уонна СӨ култууратын туйгуна Мэхээс Сэмэнэп кэнсиэртэрин дуоһуйа-астына көрдүлэр. Хас биирдии ырыа, матыып урукку кэми, ааспыт түгэни санатан, бар дьон биһирэбилин ыллылар. Кулууппут дьиэлиин-уоттуун сырдаан, дьон-сэргэ ырыаһыттары кытта биир долгуҥҥа олордулар. Ырыаһыттарга тохтоло суох ыһыы-хаһыы арыаллаах хабыллар ытыс тыаһа дуораһыйда. Ол кэнниттэн өйдөбүнньүк хаартыскаҕа түһүүнэн, бар дьон махталынан дьоро киэһэ түмүктэннэ.
Нэһилиэк баһылыгын этиитин ылынан. ардахтыын-тыаллыын аргыстаһан, айан суолуттан толлубакка кэлбит, ырыа дьоро киэһэтин, үөрүүлээх түһүлгэни бар дьоҥҥо бэлэхтээбит артыыстарбытыгар махталбытын тиэрдэбит. Ити курдук, кытыы Кыргыдайбыт сиригэр биир күн, биир түгэн умнуллубат бэлиэ күн буолан ааста.
Саха омук талааннаах, кэрэ куоластаах, омук быһыытынан өбүгэ үйэлээх баайын тарҕатааччыларга сайдыыны, сырдыгы-ырааһы баҕарабыт. Айыы сыдьаайын курдук сандаара туруҥ! Аҕа халлаан курдук айымньылаах буолуҥ! Ийэ сир курдук сириэдийэ туруҥ!
Василиса Окоемова.