Биһиги Бүлүүтээҕи Г.И. Чиряев аатынан 1 №-дээх орто оскуола 6 «б» кылааһын үөрэнээччилэрэ быйылгыттан И.Ф. Захаров-Кылыадьы Уус аатынан хомус музейын иһинэн үлэлиир орто кылаас үөрэнээччилэригэр аналлаах «Бүлүү – хомус уйата» куруһуокка сылдьан саҕалаатыбыт. Бырайыакка үс сыл сылдьан, хомуска оонньуур ньымалары тарда үөрэнэбит, хомус оҥорор маастардары уонна хомусчуттары кытта көрсөн кэпсэтэбит. Нэһилиэктэринэн уонна Бүлүү эҥэр улуустар музейдарынан сылдьан, элбэх саҥаны, интэриэһинэйи билэбит. П.Х. Староватов аатынан кыраайы үөрэтэр музей уонна Бүлүү куорат иһигэр ыытыллар араас күрэхтэргэ, конференцияларга кыттабыт. Ол курдук, СӨ норуотун маастара, хомус ууһа Михаил Николаевич Мальцевы – Кылаан Ууһу кытта уһанар мастарыскыайыгар тиийэн ыалдьыттаан, көрсөн кэпсэттибит.
- Михаил Николаевич, тоҕо чопчу уус буоларга быһаарыммыккыный?
- Уус буолар үчүгэй буоллаҕа дии. Дьарыктаах да буолаҕын. Ол эрэн уһанар киһи байыытын байбат эрээри, билиҥҥи ыарахан кэмҥэ аччыктаабат, дьиэ кэргэнин хааччыйар кыахтанар.
- Хомус оҥорон саҕалыыргар аан бастакы улахан ситиһииҥ ханна этэй?
- Бу манна Бүлүү куоратыгар 2012 сыллаахха Аан дойдутааҕы хомус конгреһа буолбута, онно күрэххэ мин оҥорбут хомуһум бастаабыта. Атын омук сириттэн элбэх кыттааччы, көрөөччү кэлэ сылдьыбыта. Ол конгресс бириэмэтигэр өссө мин мастарыскыайым аһыллыыта буолбута. Бу уһаайбабар туох да суох этэ, кыра баҕайы мастарыскыай туппутум.
- Уопсайа хас хомуһу оҥордум дии саныыгын?
- Элбэх, биэс-алта тыһыынча кэриҥэ буолта буолуо.
- Саамай табыллыбыт, киэн туттар оҥоһугуҥ диэн баар дуу?
- Оннук диэн суох. Табыллан оҥоһуллубут хомустарым элбэхтэр, олор музейдарга тураллар, Дьокуускайга уонна бу бэйэбит музейбытыгар, онно тиийдэххитинэ көрүөххүтүн сөп.
- Хомустарыҥ кэнники төһө тубустулар дии саныыгын?
- Тупсан бөҕө буоллаҕа, хас оҥордоҕум аайы тупсан иһэллэр, тыаһа даҕаны, көрүҥэ даҕаны.
Хомустан атын өссө тугу оҥороҕун?
- Урут быһах оҥорор этим. Өссө маһынан чороон, кытыйа оҥорон холоно сылдьыбыттаахпын. Ол эрэн хомус ордук миэхэ чугас эбит, ол иһин билигин хомуһу эрэ оҥоруунан дьарыктанабын.
- Биир хомуһу оҥорорго төһө бириэмэ барарый?
- Оҥорор киһи туругуттан тутулуктаах, мин, холобура, биир хомуһу биир күн оҥоробун. Уонна хайдах хомуһу оҥортороллоруттан – дизайннаах буоллаҕына арыый уһуур. Сыаната эмиэ онтон тутулуктаах.
- Бэйэҥ кими эмэ хомус оҥорорго үөрэттиҥ дуо?
- Биир эмэ киһи кэлэн, үөрэнэн, бэйэлэрэ хомус оҥорон барааччылар. Билигин киһи үксэ ордук быһах оҥоруутунан дьарыктанар, хомуска олус аҕыйах баҕалаах баар. Хомус оҥорор быһахтан отой атын буолар. Баҕалаах киһи баар буоллаҕына – үөрэтиэхпин сөп.
- Ханнык тас дойдуларга күрэхтэргэ кыттыбыккыный?
- Тас дойдуларга күрэхтэр буолбаттар, быыстапкалар буолаллар. Мин, холобура, Японияҕа, Парижка, Германияҕа сылдьыбытым.
- Хомус оҥорон туох ситиһиилэнниҥ?
- Сылтан сыл аайы оҥорорум тупсан, сайдан иһэр. Уонна онтон хомус тардар киһи оонньоотоҕуна – энергия ылар, доруобуйаҕа туһалаах, эмтэнэҕин, киһи өйө-санаата сайдар.
- Инникитин туох былааннардааххын?
- Өссө да хомус оҥорор баҕалаахпын. Билигин син сакаастар киирэ тураллар.
Оҕо хомуһун оҥороҕун дуо?
- Хомус барыта биир буолар. Оҕо түргэнник улаатар, улааттаҕын аайы эмиэ саҥаттан саҥа хомус наада буолар. Онон биири оҥорторор ордук.
- Хас биирдии киһи оҥороругар клеймо оҥорон, бэлиэ туруорар дии, эйиэхэ оннук баар дуу?
- Баар, ММ диэн бэлиэтиибин, Мальцев Михаил диэн.
Атын дьон хомуһун өрөмүөннүүгүн дуо?
- Суох, атын киһи киэнин оҥорон, абырахтаан биэрдэххэ – тыаһа-ууһа уларыйан хаалар. Ол киһи буочара сүтэн хаалар, онон мин өрөмүөнү ылсыбат буола сатыыбын.
Кэпсэтии кэнниттэн Михаил Николаевич хомус хайдах, туох инструменнары туһанан, оҥоһулларын көрдөрдө, бэйэтэ хомуска тардан иһитиннэрдэ.
- Тимири быһан эбэтэр уулларан, тылын өссө хотуур оҥоһуллубут тимириттэн оҥоруохха сөп. Тимири уулларан, тоҥорон таптайыллар. Араас станоктары туттабын. Онтон тылын кытта сыҥааҕын тус-туспа оҥорон баран, холбуурга сынааҕар хаас оҥоробун, онтон тылы батары саайан киллэрэбин. Туора-маары хамсаабат буолуор диэри охсон киллэрэбин. Хомус оҥорор бириэмэҕэ элбэх станок туттуллар буолан, тимир быыла элбэх баҕайы буолар.
Биһиги олус сөҕөн, интэриэһиргээн көрдүбүт, иһиттибит. Хомус оҥоһуута наһаа элбэх үлэттэн тахсар эбит. Михаил Николаевичка улахан махталбытын тиэрдэбит уонна инникитин өссө да элбэх ситиһии кэлэ турдун, араас дьикти хомустары оҥорон, дьон-сэргэ махталын ыла тураргар диэн баҕа санаабытын этэбит.
Лилиана Петрова, Амелия Еремеева,
(салайааччылар – Ирина Аммосова, Екатерина Михайлова).