Аан дойдуну аймаабыт Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар сылларын ама ким билбэт буолуой? Улуу Кыайыы хайдах курдук ыараханнык кэлбитин умнарбыт сатаммат. Ол уоттаах сыллар быданнаатахтарын ахсын, биһиги өйбүтүгэр-санаабытыгар Кыайыы суолтата ордук арылхайдык көстөр. Уодаһыннаах уот сэриигэ 27 мөлүйүөнтэн тахса сэбиэскэй дьон олохторун толук уурбуттарын устуоруйа кэпсиир. Саха сириттэн 65 тыһыынча кэриҥэ биир дойдулаахтарбыт Ийэ дойду көмүскэлигэр туруммуттара, кинилэртэн 38 тыһыынча саллаат иэримэ дьиэлэригэр эргиллибэтэхтэрэ. Улуу Кыайыы туһугар сэрии толоонугар хаалбыт буойуттар албан ааттара үйэлэртэн үйэлэргэ хаһан даҕаны умнуллубат, өлбөөдүйбэт.
Биһиги кыракый Тылгыныбыт нэһилиэгиттэн уоттаах сэриигэ 70-ча хорсун буойун сэриилэһэ барбыта. Кинилэр хорсун быһыыларынан, Ийэ дойдуларын көмүскээн Кыайыыны аҕалбыттарынан биһиги киэн туттабыт. Быйыл үбүлүөйдээх сылы көрсө «Тылгыны нэһилиэгэ» тыа сирин сэлиэнньэтин дьаһалтата уонна бэтэрээннэр Сэбиэттэрин көҕүлээһининэн сэрии бэтэрээннэрин, тыылга, үлэ фронугар үлэлээбит ытык дьоммутун кэриэстээн, кинилэр олорбут дьиэлэригэр өйдөбүнньүк дуоскалары туруоруу көхтөөхтүк ыытылла турар.
Тылгыны нэһилиэгэр Улуу Кыайыы 80 сылын көрсө, «Түһүлгэ» сынньалаҥ киин уонна орто оскуола олус дириҥ суолталаах, «Кыайыы күнэ-бэтэрээн дьиэтин таһыгар» диэн тэрээһини ыыттылар.
Сэриигэ сылдьыбыт бэтэрээннэр оҕолоругар, сиэннэригэр сылдьан элбэҕи биллибит-көрдүбүт, бэтэрээн туһунан чугас дьонноро сырдаттылар, кэпсээтилэр. Уопсайа 14 сэрии бэтэрээннэрин дьоннорун дьиэтин таһыгар сырыттыбыт, үөрэнээччилэр тэҥҥэ сылдьыһан , хорсун буойуттарбыт тустарынан элбэҕи биллилэр.
Тэрээһин «Тылгыны нэһилиэгэ» тыа сэлиэнньэтин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Петрова Л.П.тыл этиитинэн саҕаланна. Бу кэнниттэн үбүлүөйдээх Кыайыыны көрсө,бэтэрээннэр олорбут дьиэлэринэн айан саҕаланна.
Кинилэр кимнээхтэрий? Киэн туттар, Кыайыыны аҕалбыт Аҕа дойду улуу сэриитин бэтэрээннэрэ. Аан бастаан уоттаах сэриигэ хорсуннук сэриилэспит Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнэ Андреев Афанасий Герасимович олорбут дьиэтин тиэргэнигэр сырыттыбыт. Кини туһунан элбэҕи биллибит-көрдүбүт.
Салгыы сэриигэ бастакы ыҥырыкка барбыт дьоннортон биирдэстэрэ Филиппов Гаврил Романович олорбут тиэргэнигэр сырыттыбыт, кини туһунан истэн сөхтүбүт-махтайдыбыт.
Васильев Христофор Егорович кырыктаах кыргыһыыларга хорсуннук сэриилэспитин бары билэбит-көрөбүт, киэн туттабыт. Кини туһунан оҕолор элбэҕи билбиттэрэ буолуо диэн эрэнэбит. Салгыы Васильев Егор Васильевич олорбут тиэргэнигэр сырыттыбыт.
Мосов Егор Яковлевич, Мосов Яков Степанович олорбут дьиэлэрин тиэргэнигэр сылдьан элбэх интэриэһинэйи биллибит.
Салгыы Николаев Прокопий Прокопьевич олорбут тэлгэһэтигэр сырыттыбыт. Кини сэриигэ 18 сааһын туолаат эрэ барбыт эдэркээн оҕо эбит.
Матвеев Василий Петрович-Бүөтүр Баһылайа туһунан оҕолор сэҥээрэ иһиттилэр.
Кононов Иван Герасимович сэриигэ бастакы ыҥырыкка барбытын туһунан биллибит.
Дмитриев Иван Григорьевич сэрии туһунан улаханнык хараастан кэпсиирин кини ахтыытыттан ааҕан билэбит.
Иванов Николай Васильевич сэриигэ автоматчигынан сылдьыбытын туһунан ахтан кэпсээбитэ кинигэҕэ суруллубута.
Петров Никита Герасимович орто анал агроном үөрэхтээх эбит. Сэриигэ 1945 сыллаахха ыҥырыллан барбыт.
Кондратьев Степан Никифорович сэриигэ 1941 сыллаахха Өлүөхүмэ оройуонун Саҥыйахтаах нэһилиэгиттэн ыҥырыллан барбыта.
Мякчегиров Федор Саввич Сталинград иһин кыргыһыыга хорсуннук сэриилэспитэ. Максимов Иван Тихонович Ленинград оборуонатын кыттыылааҕа этэ.
Хас биирдии сэрии бэтэрээнин туһунан дьонноро олус элбэҕи кэпсээтилэр, хайдах сэриилэспиттэрин, сэрииттэн тыыннаах ордон кэлэн бараннар дьиэ-уот тэринэн, колхуос, сопхуос үлэтигэр төбөлөрүн оройунан түһэн дойдубут олоҕо сайдарын туһугар үлэлээбиттэрин истэн олус сөхтүбүт-махтайдыбыт. Хас биирдии бэтэрээн өйдөбүнньүк дуоскатыгар гвоздика сибэкки дьөрбөтүн бэлэхтээн уурдубут.
Бэтэрээннэр оҕолоро, сиэннэрэ дьиэлэрин, олбуордарын, тэлгэһэлэрин олус да үчүгэйдик киэргэппиттэр, аҕаларын, эһэлэрин аатын үйэтитэн Улуу Кыайыы өрөгөйдөөх 80 сылын көрсө дириҥ махталларын, убаастабылларын, кинилэринэн киэн тутталларын көрдөрөллөр.
Сэрии бэтэрээннэрин дьиэлэринэн бу тэрээһиҥҥэ тэбис-тэҥҥэ сылдьыспыт нэһилиэкпит аҕам саастаах олохтоохторун билиһиннэрэбит: Фрейман Мария Христофоровна, Петрова Людмила Прокопьевна, Андреева Екатерина Харлампьевна, Светлана Филипповна, Март Афанасьевич Мосовтар. Маны таһынан орто оскуола учууталлара, үөрэнээччилэрэ, оскуола оптуобуһа (Филиппов
Дмитрий Николаевич).
Бу тэрээһиҥҥэ кыттыыны ылбыт нэһилиэк бары олохтоохторугар, биһигини өйөөн тэрээһиҥҥэ кыттыспыт орто оскуола кэллэктиибигэр (дириэктэр э.т. Доранов И.И.), хаартыскаҕа, видеоҕа түһэрбит «Тылгыны нэһилиэгин» тыа сэлиэнньэтин баһылыгын солбуйааччы В.В. Ивановка, видеоҕа уһулбут И.М. Мосовка махталбытын тиэрдэбит. Буойун-суруйааччы Дьуон Дьаҥылы «Биһиги иһэбит» диэн хоһоонунан бу ыстатыйабытын түмүктүүбүт.
Төрөөбүт дойдубут туһугар
Өссө үтүөнү оҥороору,
Түптээх олоҕу олороору
Ийэ сир иһигэр,таһыгар
Илинтэн ,арҕааттан иҥнэммит
Элбэҕи көрөммүт,билэммит,
«Эргийбит киһи!»-диир бэйэбит
Эһиэхэ дьэ кэлэн иһэбит,
Иһэбит, Биһиги иһэбит!
Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!
Виталина Григорьева,Тылгыны.