Ким да умнуллубат. Биһиги абаҕабыт, эһэбит Николаев Алексей Афанасьевич дьонугар-сэргэтигэр үтүө, сырдык өйдөбүлү хаалларбыта.
Улуу Кыайыы 80 сыла туолбут үбүлүөйдээх сылынан сибээстээн, абаҕам Николаев Алексей Афанасьевич, дьоҥҥо биллэринэн, Баахыла Өлөксөй туһунан дьиэ иһигэр оҕолорго, сиэннэргэ кэпсээбитим кэпсээн буолуо суох диэн санаанан салайтаран, биһиги дьиэ-аймахха Дьоруой буолбут эһэбит олорон ааспыт олоҕун, бойобуой хорсун суолун суруйааччылар суруйан хаалларбыт кэпсээннэриттэн, очеркаларыттан, эдьиийим кэпсээбит кэпсээннэриттэн, бэйэм тугу истибиппиттэн уонна оҕо сылдьан абаҕам сырдык мөссүөнүн өйдөөн хаалбыппын кылгастык үллэстэргэ сананным.
Биһиги абаҕабыт Алексей Афанасьевич Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии алдьархайын этинэн-хаанынан билбит, өлөр-өлбөт икки ардынан өстөөх билиэниттэн ордубут, дойдутугар тыыннаах эргиллэн кэлбит дьоннортон биирдэстэрэ буолар. Кини сэриигэ сылдьыбыт бойобуой суолун туһунан сиһилии фронтовик-суруналыыс Петров И.Д.–Мастаах Уола “Кини олоҕун кирбиилэрэ” очеркатыгар уонна суруйааччы Маисов Сэмэн “Ийэм кэпсиир” романын 4 чааһыгар суруйбуттара.
Аҕа дойдутун көмүскэлигэр
Өлөксөй Афанасьевич Жданов холкуоска үлэлии сылдьан, 1942 сыллаахха иккис хомуурга айылҕа үтүөкэннээх кэмэ кэлэн турдаҕына, бэс ыйыгар кэргэнэ Балбаара Ивановна бииргэ төрөөбүт убайдарын кытары Мастаах сириттэн Балаҕаччы учаастагыттан сэриигэ ыҥырыллыбыттара. Хас да ый Челябинскай уобалас Чебаркуль станция таһыгар байыаннай үөрэҕи ааспыта, артиллерист буолан уоттаах сэриигэ утаарыллыбыта.
Халлаан хайдар, сир титирэстиир уотунан умайа турар номох буолбут Сталинград улуу кыргыһыытыгар киирбитэ. Кини 1942 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр өлөр-тиллэр киирсиигэ киирээри туран аан дархан андаҕары эппитэ. 122-с артиллерийскай полкаҕа бастаан 88 мм, онтон 122 уонна 152 мм гаубицаларга орудийнай нүөмэригэр сулууспалаабыта. Биирдэ оннук кырыктаах кыргыһыыга Өлөксөй эр санаа холобурун көрдөрбүтэ. Күргүөмнээхтик ытыалыы-ытыалыылар инники кирбиигэ киирэн истэхтэринэ, эмискэ кини иннигэр баар буола түспүт фашистары кытта илиинэн киирсии, ыстыыгынан түсүһүү ынырыктааҕа буолбута. Онно немец офицерын үрдүгэр баар буола түһэр уонна бэстилиэтинэн былдьаан ылаат төбөҕө биэрэр. Иккис өстөөҕүн пистолетынан ытан өлөрөр. Дьэ, ити курдук төрөөбүт дойдутун көмүскэлигэр саха уола Өлөксөй Николаев эрдийэн, ситэн-хотон испитэ. Фашистары кытта хас да ый хабыр хапсыһыыга хорсуннук кыттыбытын иһин “За оборону Сталинграда”, “За боевые заслуги” мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Араас омук дьонун кытта бииргэ
Бу чааһыгар араас омук бэрэстэбиитэллэрин кытта сарын-сарыннарыттан өйөһөн, биир өйүнэн-санаанан, тэҥҥэ үөрэн, бииргэ хомойон, сэрии уотун ортотунан Өлөксөй өлөрү-тиллэри билбэккэ геройдуу охсуспута. Кини сэрии хонуутугар элбэх доҕордоммута. Күннээх Узбекистан уолун кытта улахан доҕордуу буолбуттара. Дойдуларын ахтаннар иккиэн ыллыыр үһүлэр, биир кыракый суругар: “Били дойдубар курдук, манна сэрии хонуутугар эмиэ элбэх атастардаахпын. Бары биир ийэттэн-аҕаттан төрөөбүт курдук санаһабыт, бэйэ-бэйэбитин ытыктаһабыт, көмөлөсүһэбит-сүбэлэһэбит. Дьэ, ол иһин Ийэ дойдубут бары араас омуктара биир дьиэ кэргэн оҕолорун курдук итиитик доҕордуу буоланнар, биһиги ууттан да, уоттан да чаҕыйбат чаҕаан күүстээх эбиппит”.
Мин илиибэр өссө абаҕам биир нуучча уола кинини кууһуоҕунан кууһан, фотоательеҕа түспүт хаартыскатын тутан олоробун, танастара гражданскай, сирэйдэрэ-харахтара сырдык, кэннигэр: “Дорогому другу Алексею. Никогда не забывай. 1945 г.” диэн суруктаах. Сылыттан көрдөххө, сэрии кэнниттэн били Союзка кэлэннэр бэрэбиэркэ (фильтрация) лааҕырыгар табаарыһын кытта түспүт буолуохтарын сөп.
Билиэҥҥэ түбэһиитэ
Өлөксөй биирдэ Сталинград көмүскэлигэр чаастара кимэн киирэн иһэн сэриилэһэ сылдьан атаҕар бааһыран, улаханнык контузияланан өйүн сүтэрэн сыттаҕына сэрии толоонуттан санинструктор-кыргыттар соһон таһаарбыттар. Бу киирсии туһунан Петров И.Д.–Мастаах Уола уустаан-ураннаан очеркатыгар суруйбута. Саратов куоракка госпитальга үс ый сытан эмтэнэр. Сотору бааһырыыта арыый буолан, 1944 сыллаахха II Украинскай фронт тропейнай чааһыгар түөрт ый кэриҥэ кыргыһыы саамай үөһүгэр Украина сиригэр Сталино (билиҥҥитэ Донецк) таһыгар сэрии сэбин хомуйар чааска сулууспалаабыта.
Үчүгэйдик ытарын, хорсунун, сыыдамын, толоругаһын иһин кинини разведкаҕа анаабыттар. Икки ый устата разведкаҕа сылдьан бойобуой сорудахтары хорсуннук толорбут, сороҕор тыыннаах “тылы” даҕаны аҕалсыбыт. Мантан инньэ абаҕабыт Өлөксөй Афанасьевич хайдах билиэҥҥэ түбэспитин, хайдахтаах сору-муҥу көрбүтүн туһунан бэйэтэ кэпсээбитин суруйааччы С. Маисов “Ийэм кэпсиир” романыттан быһа тардан кылгатан суруйабын: “Биир сарсыарда Үрүҥ Сиэркэп таһыгар старшай лейтенант Семин командирдаах 14 буолан разведкаҕа баран иһэн, ыы муннубутунан, утары ниэмэстэри көрсөн ытыалаһан түөрт эрэ буолан хаалбыппыт. Ботуруоммут бүтэн атах балай, мээнэ иннибит хоту сүүрэн иһэн, аны үс ниэмэһи көрсө түстүбүт… Улаанап Ахмед диэн харса суох узбек уола баара, инники иһээччилэрин үөс-батааска биэрбэккэ харабыын саатын кэтэх маһынан өҥүл баска кибилиннэрбитэ, тыла суох барбыта. Салгыы сырсан иһэн эмиэ биэс дуу, алта дуу бассыыс арыы тыа иһиттэн утары тахсан кэлэннэр, өлөн бүппүт курдук сананан баран, тыын былдьаһыгар туох да харса суох тиликтэһии, тунайдаһыы буолта… Эмискэ ханна да барбыппын билбэккэ хаалтым, арай биирдэ өйдөммүтүм – атахпыттан таҥнары соһон иһэллэр эбит…. Кэнсэлээрийэҕэ дьиэҕэ киллэрэн ээхпин этитээри кырбыы-кырбыы бэйэлэрин тылларынан ыйыта сатыыллар…Биир багдаллыбыт бассыыс баара ойоҕоспор туран бырахпыттар… Салгыы Румыния сиригэр илдьэн истэхтэринэ, аара биһиги танковай чааспытын көрсөн утары ытыалаһыы буолта. …Түннүгүнэн граната быраҕаталаан үгүспүт онно өлбүтэ. Ол билиэн түбэһэ сылдьыбыт дьонтон үс сүүсчэ киһиттэн сүүһү кыайбата эрэ ордубута. …Бары тахсан күөх оту сиэ да сиэ… Хаалбыт тыыннаах дьону салгыы илтилэр уонна Австрия сиригэр тиийэн атын курууппаны кытта холбоотулар. Бу лааҕырга өлөр эрэ бэтэрээ өттүнэн олөрү көрсөн, дьэ чахчыта да быстара сыһыллыбыта, омуна суох сап саҕаттан салҕанан ордуллубута…» – диэн ромаҥҥа Өлөксөй Афанасьевич кэпсиир.
Өлүү-тиллии уот будулҕанын ортотугар
Бу Австрия сиригэр фашистскай Германия дьону өлөрөргө анаан Маутхаузен, Дахау курдук дьулаан концлагердары тэрийбиттэрэ. Хас күн ахсын киһи бөҕө сырдык тыыннара быстар үһү. Крематорий оһохторо түүннэри-күнүстэри үлэлээн буруолуу туралларыттан, хайдах бу киһи тыыннаах ордон хаалбыта буолуой диэн сөҕөҕүн эрэ! Манна Өлөксөй хаста да кырбанан өлө сыспыт. Немецтэр билиэннэйдэри киһи тыла кыайан тиийбэт гына араастаан эрэйдииллэрэ-муҥнууллара, атахпыттан өрө ыйаан туран кырбыыллара диэн биирдэ эмит ытамньыйа-ытамньыйа ахтара үһү. Ыран-дьүдьэйэн, көрүөхтэн эрэ ынырык көрүҥнэммит, били улахан төрөлкөй киһиттэн аҥара эрэ хаалбыт үһү.
Өлүү-тиллии будулҕанын ортотугар өйдөнөн хаалбыт үгүс түгэннэртэн бу бааллар: салгыы Германияҕа илдьибиттэр, онно тохтобул кэмигэр табаарыһын нуучча уолун Чукин Мишаны кытта сүбэлэһэн баран, ууну ыытар турба иһигэр киирэн саһан хаалбыттар. Киэһэ үөмэн биир дьиэҕэ киирбиттэр, хаһаайка маҥнай боппуолдьаҕа саһыарбыт, онтон икки хонон баран арыый сэниэлэнэн тыын ылбыттарын кэннэ садка таһаарбыт. Аҕыс хонук эргиччи үүммүт араас оҕуруот аһын сиэн, бэттэх кэлэн күҥҥэ сыламнаан утуйан хаалбыттар. Өр-өтөр буолбакка, фашист саллааттара тараччы тутан ылан лааҕырга туттарбыттар. Өлөксөй Афанасьевич ромаҥҥа ахтыытыгар: “…Күн аайы сүүстүү киһини ыта-ыта сылбах курдук массыынаҕа тиэйэн, дэриэбинэ таһыгар баар үрэххэ илдьэн тоҕоллорун көрөн олус саллыбытым… Төрөөбүт төрүт буорбун, аймах-билэ дьоннорбун, дьиэ кэргэттэрбин аны көрбөккө өлөн эрдэҕим диэн хараастарым…”.
Саллаат эриирдээх-мускуурдаах олоҕо
1945 сыллаахха Арҕаа Германияга Люксембург куорат таһыгар «ЗОЕЦ” диэн литейнэй собуокка үлэҕэ илдьибиттэр, уопсайа түөрт ый үлэлээбит. Төһө да өстөөх конвойугар сырыттар, фроҥҥа буола турар быһыыны-майгыны, советскай сэриилэр кыайыылаах кимэн киириилэрин дуораанын истэллэрэ үһү. Өлөксөй сүрэҕинэн-быарынан фашизм эстэр күнэ ааҕыллан, кыайыы чугаһаан эрэрин сэрэйэрэ, онно бөҕө эрэллээҕэ.
Американскай сэриилэр “…кимэн киирэр кэмнэригэр биһиги собуоппут туох да бүттэтэ суох үлтү буомбаланан хаалбыта. Билиэннэйдэр аҥардарын кэриҥин онно өлөрбүттэрэ. Биһиги сир анныгар, буомба көҥү түспэт сиригэр сыппыппыт. Аттыбытыгар астаах табаар богуонун мэник алдьаппытыттан, онтон аһаан абыраммыппыт… “Атастаһыыга” түбэһэн дойдубар эргиллибитим. Москваҕа бэрт уһуннук силиэстийэҕэ сыппытым. Онно да ньиэмэс лааҕырыттан улахан уратыта суоҕа… Киһи өлөр күнэ-ыйа, ыйааҕа кэлэ илик буоллаҕына, кэм быыс-арыт көстөн, кыл саҕаттан кытаахтаһан, сап саҕаттан салҕанан син тыыннаах хаалар, ордор буолар эбит ээ,” – диэн кырдьаҕас саллаат ромаҥҥа кэпсээнин түмүктээбит.
Сэриигэ кыргыспытын, билиэҥҥэ түбэһэн эрэйи-сору көрбүтүн дьоммут-аймахтарбыт билэллэрэ, бэйэтэ ол туһунан мээнэ кэпсээбэт этэ диэн истэр буоларбыт. Ити өйдөнөр… Төрөппүттэрбит да абаҕабыт сүрэҕин бааһын таарыйыахтарын баҕарбакка туоһуласпат этилэр. Арай биирдэ эмит сэрии сылларын иһиттэҕинэ саҥата суох олорон олус долгуйан, хараастан ытамньыйан ылааччы диэччилэр. Төһөлөөх ыар олох, бэйэ дьоно сэнээһиннэрэ, үөҕүүлэрэ-мөҕүүлэрэ, итэҕэйбэт буолуу санаа түһүүтүгэр тириэрдибитэ буолуой? Ол эрэн хорсун саллаат ону барытын эрдээхтик ааспыта. Дьонугар суруйбут суругуттан: “Уб. дьонум Мария, Варвара, Афанасий, Верка, Иван Дм. онтон да атыттар бары итии истиҥ привет! 23/II-47 с. Аан бастаан бэйэм доруобуйам орто соҕус. Сонун нуомас барыта биир. Уруккутун курдук. Арай төрөөбүт дойдубар сатаан ыыппакка эрэйдээн эрэллэр. Вилюй. райзагстан Кеша (Иннокентий Софронович Семенов) райсовет сэбиэри гыныылаах ыспараапка туттум. Аны көрдөһүү наада диэн эмиэ көҥүллээбэккэ сии сыталлар. Онон сарсыарда Министерство СССР үҥсэ бараары олоробун. Бу ыспараапканы көрдөрөн туран. Онно туох дииллэрин билбэтим. Куруук атын дьон үҥсэн бара тураллар. Онон тирэхтэнэн баран истиллиэ диибин. Өскүөрү сатаан көҥүллээбэтэхтэринэ биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай диэн саныыбын. Сайын I борохуотунан докумуона суох күрээн да бардарбын диэх курдукпун. Хайа аайы сэрии бүппүтэ 2 сыл буолара чугаһаата. Куруук тута сыталлар. Мин төрөөбүт дойдум саллааттара бары дьиэлэригэр баран тураллар. Онон хайдах даҕаны тэһийэр кэм ааста. Ол кэриэтэ кырдьык сууттанан соруогу күүтэн көрүллүө этэ. Эһиэхэ да күүтэргитигэр ордук буолуоҕа. Саатар оҕобун Верканы көрөн баран өлтүм буоллар ордук этэ. Мин куруук эһигитини түөкүннээн өтөр барыам диэн күүттэрэрим да бэрт. Бэйэҕит санаан көрүҥ. Куруук күн, ый аайы этэн испиттэрэ: өтөр көҥүллүөхпүт диэн. Бүгүн Кыһыл Армия күн бириэмийэлээтилэр. Былааны толордо диэн 700 солк. Тулуубу ыллым. Онтон Өктөөп бырааһынньыгар 250 солк. ылтым. Батальон үрдүнэн кыраамата биэртэрэ. Кинилэр махталларын ыт сиэтин. Толка дойдубар эрэ көҥүллээҥ! – диэн үҥсэ сытабын… Өскүөрү үөһээ эппитим курдук ити кэмҥэ ыыппатахтарына күрээн көрүөм. Биирдии эмээхсинтэн килиэп көрдөһөн сии-сии бара туруоҕум. Нуучча тылынан кэнним эрэ саҥарбат. Онон кэпсэтэргэ бары тылы билэбин. Дьэ мин “судьбам” итинник. …Күннэри-түүннэри ахта хааллым эһиги уолгут Алексей. с. Мастах. Тогуйский с/сельсовет Гаврильеву Афанасию Ивановичу диэн аадырыстаан ыыппыт.
Төрөөбүт дойдутугар эргиллиитэ
Дьэ, ити курдук Өлөксөй Афанасьевич саллаат эриирдээх-мускуурдаах олоҕун эт санныгар сүгэн, хас да лааҕырынан ыар батталы тулуйан, төрөөбүт дойдутугар 1947 с. эргиллибитэ.
Хомойуох иһин, сэрии билиэннэйдэригэр уопсастыба сыһыана кытаанах этэ. Бу дьон өлөр өлүүнү утары көрсөн, орто дойдуга төрөөбүт буруйдарыгар тыыннаах сылдьарга туруулаһан кэлбит, кыайыыга дьулуһуу эр санаатын көрдөрбүт байыастар дойдуларыгар төннөн кэлэн дьон хабыр сыһыанын, атаҕастабылы, сиилээһини билбиттэрэ. Оччотооҕу былаас аанньа ахтыбатаҕын, сэниир, туора көрүүлэрин, Кыайыы бырааһынньыктарыгар тыыннаах эргиллибит буойуннары кытта бииргэ парадка хаампатахтарын, уруйу-айхалы ылбатахтарын, билиэннэй диэн хомолтолоох саатын-суутун кинилэр тулуйбуттара. Ону бэйэлэрэ эрэ билээхтээтэхтэрэ буолуо, устар сыллар устата төһөлөөх санаа-оноо, кыһыы-аба аймаабыта буолуой?
Кинилэргэ сыһыан 1995 с. тохсунньу 24 күнүгэр тахсыбыт РФ Бэрэсидьиэнэ Б. Ельцин ыйааҕын эрэ кэннэ уларыйбыта. Байыаннай билиэннэйдэр уонна Германияҕа кыһалаҥ үлэҕэ сылдьыбыттар бары сэрии кыттыылаахтарынан ааҕыллыбыттара уонна билиниллэр буолбуттара, араас социальнай чэпчэтиинэн туһанар кыахтаммыттара. Өлөксөй Афанасьевич ити дьоллоох түгэҥҥэ тиийбэтэҕэ, ол да буоллар Кыайыы 30 сылыгар (1975 с.) кинини бырааһынньыктааҕы тэрээһиннэргэ, көрсүһүүлэргэ сэрии кыттыылаахтарын кытары ыҥырбыттара уонна «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» мэтээлинэн наҕараадалаабыттара. Ити Кыайыы бырааһынньыгар аан бастаан фашистскай концлагерьдарга түбэспит советскай буойуннары чиэстээбиттэрэ.
“Дьол диэн ол ээ…”
Бу маннык сору-муҥу эҥэринэн көрбүт сэрии буойуна, биһиги абаҕабыт Өлөксөй Афанасьевич дьонугар-сэргэтигэр үтүө санаатын уларыппатаҕа. Бэйэтэ эппитинии “күн сирэ күндү, айыы сиригэр аҕыйах да хонукка олох олоро түһэр туһугар тардыһыылаах, тыыннаах хаалар киһи сырыттахпыт. Ордук сүрүнэ – киһи быһыытынан кэхтибэтэхпит ол буоллаҕа… Дьол диэн ол ээ…”.
Өлөксөй Афанасьевич сэрииттэн эргиллээт күргүөмнээх үлэҕэ кыттыбытынан барбыта. Уруккуттан ханнык баҕарар үлэни кыайа тутар, кыахтаах киһи бастаан «Восток-Золото” балык заводугар, онтон “Мастаах” сельпоҕа ыскылаакка сэбиэдиссэйдиир. Сааһыран баран “Мастаах” совхозка түүлээх тутааччынан үлэлээбитэ. Абаҕабыт дьонугар-сэргэтигэр баай байанайдаах булчутунан, элбэх бэриктээх балыксытынан, бугуллары субуруччу туруорар отчутунан биллэр этэ.
Биир дойдулаахтара өйдүүллэринэн дьонугар-сэргэтигэр сытыары-сымнаҕас, дьоҥҥо наар үчүгэйи эрэ баҕарар, хаһан да кыыһыра-уордайа сылдьыбат бэрт холку, үөрүнньэҥ киһи этэ. Сүрдээх оҕомсох буолан куоракка киирдэҕинэ эбэһээт биһиэхэ хонон, балтым биһиккини кытта оҕолуу сырса-сасыһа оонньоон, тобугар олордон, кэтэхпититтэн сыллаан барааччы. Абаҕабытын эһэбит диэн ааттыыр этибит, биһигини таптаан ааттыыр тыла “дочаларым”, төрөппүттэрбитигэр, аймахтарбытыгар бэриллэн, бу күҥҥэ диэри оннук ааттана сырыттахпыт. Уруккуттан кинилэр дьиэлэрэ элбэх хоноһолоох, ыалдьыттаах буолара, кэлбит-барбыт дьон кинилэргэ хонон-өрөөн ааһаллара. Биһиги аҕабыт “Мастаах” совхозка парткомнуур эрдэҕинэ кинилэргэ олорон үлэлээбитэ. Эбэбит Балбаара Ивановна остуола толору дэлэй астаах, киирбит киһини булгуччу чэйдэтэн баран таһаарар идэлээх этэ. Биһиги оскуолатааҕы сааспытыгар эбэбитин илдьэ төрөппүттэрбитин кытта соҕуруу куораттарга Украинанан Чуорунай муораҕа тиийэ күүлэйдээн сынньанан кэлбиппитин эбэлээх эһэбит ол сырыыбытын күндү кэпсэл оҥостубуттара.
Ыһыахха кинилэр тиэргэннэригэр хотуттан-соҕурууттан, оччотооҕу оройуон нэһилиэктэриттэн дьон бөҕө тоҕуоруһа мустубут буолааччылар, киэһэ көрдөөх кэпсээн, көр-күлүү, ырыа-тойук ортотунан ыһыах ааһар буолара. Кини таптаан туттар тыла “дьэ движение бөҕө буолла” диэн үөрэрэ-көтөрө. Абаҕабыт ис киирбэх, ыраас кыһыл хааннаах төрөл киһи, көрдөөх тыллаах-өстөөх, тойук туойан доргутар, ырыа ыллаан дьиэрэтэр, арыт оһуокай этэн эҥээритэр дьоҕурдаах этэ. Дьон-сэргэ ахтыыларыгар куолаһа чөллөркөй ыраас, саха киһитин үгэһинэн ыҥыыр акка олорон үчүгэй баҕайытык ыллыы иһэрин элбэхтик истэр эбиттэр. Онтон ыһыахтарга оһуокайдыыр чуор куолаһа ыраахха диэри чоргуйара диэн ахталлар. Петров И.Д.–Мастаах Уола суруйуутугар дойдуларыттан арахсан сэриигэ аттанааччылар борохуотунан Бүлүү эбэ хотуннарын устун айаннаан иһэн, Баахыла Өлөксөй оһуохай тылын эппитин өйдөөн хаалбыттар. Абаҕабыт барахсан бырааттарын Сэмиэнэптэр ыал буолар дьоро сыбаайбаларыгар Дьокуускай куоракка саргыларын салайсан, алгыс этэн алҕаабыта, көхтөөх тойук-ырыа толорбута умнуллубакка кэпсэнэр.
Түмүк оннугар
Эдьиийим Вера Алексеевна (кыыһа) кэпсииринэн ааспыт үйэ 70-с сылларыгар сайын биир үтүө күн Дьокуускайтан саха фольклорун үөрэтэр-чинчийэр институт экспедицията кэлэн Өлөксөй Афанасьевичтан ырыатын-тойугун устан барбыттар. Төһө да хойутаатарбыт, биһиги иннибитигэр кини ыллаан хаалларбыт ырыаларын-тойуктарын көрдөөһүн үлэтэ, ону сэргэ абаҕабыт туһунан кинигэ таһаарар сыал-сорук турар. Хас биирдии саллаат олоҕо хатыламмат уратылаах буолар, дьиҥнээх номоххо киирэр.
Абаҕабыт сэриигэ эмсэҕэлээбитэ, билиэҥҥэ сордоммута-муҥнаммыта, доруобуйата айгыраабыта чахчы, үйэтин кылгаппыта, куртах ыарыытыттан 63 сааһыгар 1977 с. бу орто дойдуттан барбыта. Дьэ, ити курдук биһиги абаҕабыт, эһэбит Николаев Өлөксөй Афанасьевич–Баахыла Өлөксөй орто дойдуга норуот, дойду туһа диэн хорсуннук сэриилэһэн, үрдүк таһаарыылаахтык үлэлээн-хамнаан ааспыта, дьоҥҥо үчүгэй, сырдык эрэ өйдөбүлү хаалларбыта. Абаҕабыт үтүө аатын ааттатар, үйэтитэр дьоннорунан билигин үлэлии-үөрэнэ сылдьар кини сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, чугас аймах-дьонун оҕолоро, биһиги бары буолабыт.
Тамара Семенова.