«Публичнай былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии сүрүн тосхоллорун туһунан» 33-ФС тоҕо ылыллыбытын, бэрэстэбиитэллээх былаас суолтатын, баһылыктар быыбардарын, саҥа сокуонунан муниципальнай тэриллиилэр боломуочуйаларын тыырыы туһунан оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин Гаврил Корякины кытта сэһэргэстибит.
Биллэрин курдук, Госдума «Публичнай былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии сүрүн тосхоллорун туһунан» 33 ФС-ну ааспыт сыл кулун тутар 20 күнүгэр ылыммыта, сокуон ити сыл бэс ыйын 19 күнүгэр олоххо киирбитэ.
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕа – Ил Түмэн өрөспүүбүлүкэ сокуонун публичнай истиилэр, киэҥ дьүүллэһии кэннэ 2025 сыл ахсынньы 23 күнүгэр бигэргэппитэ.
— Гаврил Семенович, олохтоох салайыныыны сүрүннүүр урукку 131 ФС оннугар саҥа 33 федеральнай сокуон тоҕо ылылынна?
— Саҥа сокуон былаас биир тиһигин тэрийэр соруктан оҥоһуллубута. Итини сэргэ, 2003 сылтан үлэлээбит 131 ФС-ҥа бүгүҥҥү күҥҥэ диэри 200-тэн тахса көннөрүү киирбитэ сокуону аһара «көһүүн» оҥорбута, туттарга ыараабыта.
Ити биирэ. Иккиһинэн, хара маҥнайгыттан сокуон үбүлээһинэ чуолкайдаммакка элбэх көрүллүбүт боломуочуйалары толоруу үбэ суох хаалбыта. Сокуоҥҥа киирбит сорох уларыйыылар бэйэ-бэйэлэрин утарсар буолбуттара уонна улуус, нэһилиэк таһымнарыгар дьүөрэлэһэр боломуочуйалар үөскээбиттэрэ.
— 131 федеральнай сокуонунан муниципальнай былаас судаарыстыбаннайтан туһунан тутуллубута дии?
— Сокуон этэринэн, судаарыстыбаннай уонна муниципальнай былаас тус-туспа тутуллаахтар, ааспыт кэмҥэ оннук да үлэлээн кэллибит. Муниципальнай былаас бэйэтин иһигэр уустуктар эмиэ бааллара. Холобура, улуус уонна нэһилиэк баһылыктара сөпсөспөт буоллахтарына, тус-туһунан «сылдьыы» үөскүүрэ. Иккиэн тэҥ суолталаах буолан улуус баһылыга нэһилиэк баһылыгар быһаччы дьайар кыаҕа суоҕа.
— Саҥа сокуонунан норуот бэйэтин былааһын бэйэтин тэриллиитинэн ситиһиэхтээх диэн сурулунна, онтон быһаччы демократиябыт?
— Демократия диэн өйдөбүл — норуот былааһа. Төрүт Сокуоҥҥа киирэ сылдьар быһаччы быыбар, референдум, норуот түмсүүтэ (сход), кэлэктиибинэн ыйытык, ону таһынан норуот депутаттар нөҥүө бэйэлэрин олохторун-дьаһахтарын салайынар. Итинник тэринии саҥа сокуоҥҥа киирэ сылдьар.
Ол эбэтэр, быһаччы демократия көстүүтүнэн норуот бэйэтэ талбыт депутаттарын нөҥүө баһылыктары, депутаттары талар уонна устар бырааптаах. Ити барыта быһаччы демократия көстүүтэ буолар.
— Норуот бэйэтин былааһын бэйэтин тэриллиитинэн ситиһиэхтээх диэни ырытыахха?
— Ити өйдөбүлгэ территориятааҕы уопсастыбаннай бэйэни салайыныы (ТОС) уонна бүддьүөккэ көҕүлүүр этиини оҥоруу киирэллэр. Сокуон итинник тэрээһиннэринэн гражданнар улуус олоҕор быһаччы кытталларын көрөр. Эбии публичнай истиилэр курдук тэрээһин эмиэ баар. Отчуот, Устаапка уларытыы, бүддьүөт уо.д.а. боппуруостар истиилэригэр дьон кыттар бырааптаах, этиитэ болҕомтоҕо ылыллыахтаах.
— Саҥа сокуон бэрт уһуннук ылылынна?
— 2021 сыл ахсынньы ыйыгар «КлиКра» сокуонун бырайыага тахсыбыта. Саҥа сокуон муниципальнай уокуруктары тэрийэн биир таһымнаах бэйэни салайыныыны киллэриэхтээх этэ. Саха сиригэр муниципальнай уокурук туһунан мөккүөр бөҕөтө эрдэттэн тоҕо тардыллыбыта. Сокуон ылылла илигинэ араас көрүүлэр олохторо суох этэ, кураанах мөккүһүүгэ кубулуйбута. Сокуон 4 сыл оҥоһулунна, чочулунна диэххэ сөп.
— Икки таһымнаах бэйэни салайыныы оннунан хаалла дии?
— Мин санаабар, Татарстан уонна Саха сирэ олохтоох бэйэни салайыныы икки таһымын хаалларар этиилэрэ болҕомтоҕо ылылынна. Ил Дархан бэйэтин боломуочуйатынан туһанан икки таһымнаах бэйэни салайыныы ситимигэр урукку үөрүйэхпитигэр хаалабыт, биһиэхэ табыгастаах диэн быһаарыммыта.
Урут барытын федеральнай сокуон быһаарар буоллаҕына, билигин үчүгэйэ диэн өрөспүүбүлүкэҕэ элбэх былаас бэрилиннэ. Кини бэйэтин таһымыгар бэйэни салайыныы сокуонун таһаарар, боломуочуйалары тыырар, хайдах өрүттээх буолалларын быһаарар кыахтанна.
— 33 ФС-нан улуус уонна нэһилиэк баһылыктарын быыбардарыгар улахан уларыйыы таҕыста дии?
— Баһылыктары талыы 4 барыйааныттан бэрэстэбиитэллээх уорганнар талаллар диэн быһаарыы ылылынна. Саха сирин сокуонунан улуус баһылыгар хандьытааттары оройуон Сэбиэтигэр Ил Дархан киллэрэр, баһылыгы оройуон Сэбиэтин депутаттара быһаараллар.
Ил Дархаҥҥа хандьытааттары Ил Түмэҥҥэ, Госдумаҕа баар баартыйалар, Арассыыйа баһылыктарын ассоциациятын Сэбиэтэ (ВАРМСУ), өрөспүүбүлүкэ баһылыктарын Сэбиэтэ уонна Уопсастыбаннай палата киллэрэллэр.
— Сокуоҥҥа субьект Баһылыга оройуон Сэбиэтигэр иккиттэн итэҕэһэ суох хандьытааттары киллэриэхтээх диэн сурулла сылдьар, төһө хандьытааты киллэрэрэ чуолкайданыа дуо?
— Ил Дархан хас хандьытааты киллэрэрин, кинилэргэ ирдэбиллэри туруоруу туһунан туспа сокуоҥҥа ыйыллыахтаах.
— Биһиги улууска баһылыгы талыы бэрээдэгэ быһаарылынна дуо?
— Устаап барыла нэһилиэнньэ дьүүлүгэр таҕыста. Саҥа барылга улуус баһылыгын талыы депутаттар көрүллүбүт ахсааннарыттан аһаҕас куоластааһынынан ыытыллар диэҥҥэ тохтоотубут. Ол аата, хандьытаат 25 депутаттан 13 депутат куолаһын ыллаҕына баһылыгынан талыллар. Оройуон Сэбиэтин депутаттара хайдах талыллаллара, ахсааннара уруккунан хаалла.
— Нэһилиэктэргэ баһылыктары талыы бэрээдэгэ арыый атыннык көрүллэр?
— Баһылыкка хандьытааттары депутаттар Сэбиэттэрин көрүүтүгэр куонкурус хамыыһыйата киллэрэр. Нэһилиэктэр Сэбиэттэрэ куонкурус хамыыһыйата хас киһиттэн туруохтааҕын, боломуочуйатын, хайдах куоластыылларын устааптарыгар бэйэлэрэ суруйуохтаахтар. Сокуонунан хамыыһыйа аҥарын нэһилиэк депутаттарын Сэбиэтэ, аҥарын — улуус баһылыга аныыр. Куонкурус хамыыһыйата иккиттэн итэҕэһэ суох хандьытааттары нэһилиэк Сэбиэтин көрүүтүгэр киллэриэхтээх.
— II Күүлэт уонна Хаҕын баһылыктарын боломуочуйалара муус устар ыйга бүтэр. Кинилэри депутаттар саҥа састааптара быыбардыыра быһаарылынна дуо?
— Ил Түмэн уонна Өрөспүүбүлүкэ Бырабыыталыстыбата ити боппуруоһу үөрэтэ сылдьаллар.
— Саҥа сокуонунан Устаап уларыйыахтаах?
— Ааспыт сыл түмүктэниитэ Ил Түмэн саҥа сокуону ылбыта, онон биһиги үс ый иһигэр улуус саҥа Устаабын уларытан ылыахтаахпыт. Кулун тутар 23 күнүгэр диэри нэһилиэнньэттэн этиилэри күүтэбит, онтон ити күн улуус дьаһалтатын мунньахтыыр саалатыгар күнүс 16.00 чаастан публичнай истии тэриллэр. Истии түмүгүнэн киирбит этиилэри учуоттаан, бигэргэтэн Устаабы муус устар 1 күнүгэр диэри юстиция министиэристибэтигэр ыытыахпыт.
— Тыа сирин түөлбэлэригэр ситэриилээх уонна бэрэстэбиитэллээх былааһы араарыы тэриллиэхтээх?
— Нэһилиэк баһылыга үс «кириэһилэҕэ»: нэһилиэк баһылыгынан, дьаһалта баһылыгынан уонна депутаттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорбут буоллаҕына, саҥа сокуонунан депутаттары, баһылыгы талыы ыытылыннаҕына, кини нэһилиэк уонна дьаһалта баһылыгынан буолар. Депутаттар бэйэлэрин истэриттэн Сэбиэт бэрэссэдээтэлин талыахтаахтар.
—Утарыта турсуу тахсыа суоҕа дуо?
— Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ уонна нэһилиэк баһылыга нэһилиэкпит, дьоммут туһа диэн биир санаанан салайтарар буоллахтарына үлэ тахсыылаах буолуо.
— Саҥа сокуону туһаныыга муниципальнай үлэһиттэр, депутаттар компетенцияларын үрдэтии боппуруоһа үөскээн тахсар дии?
— Нэһилиэк баһылыгын талыыга депутаттарга сүрдээх улахан эппиэтинэс сүктэриллэр. Депутаттар билиҥҥи сокуоннары ааҕыахтарын, билиэхтэрин наада. Муниципальнай үлэһиттэртэн үс өрүттээх боломуочуйалары толорууга эмиэ элбэх билии-көрүү ирдэнэр. Нэһилиэнньэҕэ эмиэ сырдатыы үлэтэ күүһүрүөн наада.
Манна даҕатан эттэххэ муниципальнай үлэһиттэр хамнастара үрдүөн наада. Өрөспүүбүлүкэтээҕи бэрэстэбиллээх уорганнарын сийиэһигэр ити туһунан киэҥ кэпсэтии тахсыбыта.
— Боломуочуйалар өссө да быһаарылла иликтэр?
— 33 ФС-нан боломуочуйалар булгу үбүлээһиннээх буолуохтаахтар. Боломочуйалар үс өрүккэ арахсаллар. Бастакы бөлөххө бэйэни салайыныы уорганнарыгар быһа бэриллибит 18, иккис – өрөспүүбүлүкэ быһаарар 29 боломуочуйалара быһаарыллан тураллар. Онтон үһүс бөлөх — 20 судаарыстыбаннай боломуочуйалары толоруу быһаарылларын күүтэбит.
33 ФС сорох ыстатыйалара олоххо киирдилэр, сорохторо 2027 сыл тохсунньу ыйыттан киириэхтэрэ. Ол эбэтэр, бүгүҥҥү күҥҥэ киирбэтэх өттүгэр 131 ФС-нан салайтара олоробут.
Урут биэдэмэстибэлэр сокуоннары ыллахтарына, 131 ФС-ҥа уларытыы бөҕө киирэрэ. Билигин 33 ФС-ҥа суруллубут буоллаҕына эрэ күүһүгэр киирэр диэн чуолкайданна.
Быйылгы сыл устата өрөспүүбүлүкэ Төрүт Сокуонугар 3 уларытыы киириэхтээх, 60 сокуоҥҥа көннөрүү оҥоһуллуохтаах.
Түмүктээн эттэххэ, бэйэни салайыныы тиһигин үлэһиттэрин саҥа сокуону сиһилии үөрэтиигэ, туһаныыга, ирдэбили күүһүрдүүгэ элбэх үлэ күүтэр. Ити барыта нэһилиэнньэ олоҕо-дьаһаҕа тупсарыгар туһаайыллар төһүү хардыы буолара саарбаҕа суох.
Николай Куприянов.